के बुद्धले ईश्वरको अस्तित्वलाई नकारेका थिए? सत्य के हो?
के गौतम बुद्धले ईश्वरको अस्तित्वलाई मान्थे वा मान्दैनथे? यो प्रश्न धेरै मानिसको मनमा आउँछ, विशेषगरी उनीहरूलाई जसले पश्चिमी वा ईश्वर-केन्द्रित धर्मको पृष्ठभूमिबाट बौद्ध धर्मलाई हेर्छन्। बुद्ध धर्मलाई अक्सर नास्तिक (atheistic) भनिएको सुनिन्छ, तर वास्तविकता अलि फरक र सूक्ष्म छ। के बुद्ध साँच्चै नास्तिक थिए? के उनी ईश्वरको विरोधी थिए? यस ब्लग पोस्टमा, हामी बुद्धका शिक्षाहरूलाई नियालेर यो प्रश्नको सत्यता पत्ता लगाउने प्रयास गर्नेछौं। यो एउटा जटिल प्रश्न हो जसको सीधा ‘हो’ वा ‘होइन’ मा उत्तर दिनु पर्याप्त हुँदैन।
बुद्धको मौनता: ईश्वरको परिभाषा र बुद्धको दृष्टिकोण
जब हामी “ईश्वर” भन्छौं, धेरैको मनमा ब्रह्माण्ड सृष्टि गर्ने, त्यसलाई चलाउने र मानिसको भाग्य निर्धारण गर्ने एक सर्वशक्तिमान, सर्वव्यापी सत्ताको चित्र आउँछ। बुद्धले आफ्नो समयमा प्रचलित यस्ता अवधारणाहरूको बारेमा प्रत्यक्ष रूपमा बोलेनन्, न त उनीहरूको अस्तित्व स्वीकार गरे, न त अस्वीकार नै। उनले यस विषयमा मौनता धारण गरे। तर किन? उनको मौनताको पछाडि गहन कारणहरू थिए।
- शिक्षाहरूको केन्द्रबिन्दु: बुद्धको सम्पूर्ण शिक्षाको मूल केन्द्रबिन्दु मानिसको दुःख र त्यसबाट मुक्ति पाउने मार्गमा थियो। उनले देखे कि मानिसहरू जन्म, बुढ्यौली, रोग र मृत्युजस्ता दुःखले घेरिएका छन्। उनको एक मात्र लक्ष्य यो दुःखको अन्त्य कसरी गर्ने भन्ने सिकाउनु थियो।
- अप्रसाङ्गिक प्रश्न: ईश्वरको अस्तित्वको बारेमा बहस गर्नुलाई उनले दुःखको अन्त्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको कुरा ठानेनन्। उनी भन्थे कि यस्ता मेटाफिजिकल (आध्यात्मिक) प्रश्नहरूमा अल्झिनु भनेको काँडले लागेर घाइते भएको व्यक्तिले आफ्नो शरीरबाट काँड निकालिनुअघि काँड कसले हान्यो, कुन रूखको काठको काँड हो वा त्यसमा कुन चराको प्वाँख छ भनेर प्रश्न गर्नु जस्तै हो। महत्त्वपूर्ण कुरा घाउको उपचार गर्नु हो, प्रश्न गर्नु होइन।
- व्यक्तिगत प्रयासमा जोड: बुद्धले मुक्तिका लागि व्यक्तिगत प्रयास, आत्म-अनुशासन र व्यवहारिक अभ्यास (जस्तै: ध्यान, नैतिकता) मा जोड दिए। ईश्वरमा विश्वास गरेर वा प्रार्थना गरेर मात्र मुक्ति पाइन्छ भन्ने धारणालाई उनले प्रोत्साहन गरेनन्। ईश्वरको बारेमा बढी चिन्ता गर्दा मानिसले आफ्नो भित्री क्षमता र कर्मको महत्त्वलाई बिर्सन सक्थे।
यसकारण, बुद्धले ईश्वरलाई नकारेका थिएनन् भन्नुको सट्टा, उनले ईश्वरको प्रश्नलाई मुक्ति मार्गका लागि गैर-आवश्यक ठानेका थिए भन्नु बढी सही हुन्छ।
बुद्धका शिक्षाहरूको मूल केन्द्र: दुःख र मुक्तिको मार्ग
बुद्धले आफ्नो जीवनकालमा जे कुरा सिकाए, ती सबै दुःखको वास्तविकता, दुःखको कारण, दुःखको अन्त्य र दुःखको अन्त्य गर्ने मार्ग (चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्ग) मा आधारित थिए। यी शिक्षाहरूले व्यक्तिलाई आफ्नो मन, वचन र कर्ममा नियन्त्रण राख्न, संसारको अनित्यता (impermanence) र अनात्म (non-self) लाई बुझ्न र निर्वाण (Nirvana) प्राप्त गर्नका लागि व्यवहारिक दिशानिर्देश प्रदान गर्छन्।
बौद्ध धर्मको ब्रह्माण्ड विज्ञानमा विभिन्न लोक र देवता (devas) हरूको अस्तित्व स्वीकार गरिएको छ। तर, यी देवताहरू पनि संसारचक्र (Samsara) भित्रै छन्, जसरी मानिस र अन्य प्राणीहरू छन्। तिनीहरू पनि अनित्य छन्, उनीहरूको पनि मृत्यु हुन्छ र उनीहरू पनि कर्मको नियमले बाँधिएका छन्। उनीहरूले पनि दुःख अनुभव गर्छन्। बुद्धले सिकाए कि यी देवताहरूलाई पूजा आराधना गरेर मात्र दुःखबाट स्थायी मुक्ति मिल्दैन। मुक्ति पाउनका लागि स्वयंको ज्ञान र आन्तरिक शुद्धीकरण अपरिहार्य छ। बुद्ध स्वयंलाई पनि यी देवताहरूभन्दा माथि, दुःखमुक्त स्थितिका रूपमा हेरिन्छ। यसले देखाउँछ कि बौद्ध धर्ममा कुनै पनि बाह्य सत्तालाई मुक्तिको अन्तिम स्रोत मानिँदैन।
यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ: तपाईंलाई कुनै गम्भीर रोग लागेको छ र तपाईं डाक्टरकहाँ जानुभयो। डाक्टरले तपाईंको रोगको कारण पत्ता लगाउँछन् र त्यसलाई निको पार्ने औषधी र उपचार बताउँछन्। डाक्टरले तपाईंको परिवारको इतिहास कस्तो छ, वा तपाईंको भविष्यमा के हुनेछ भन्ने बारेमा बहस गर्दैनन् किनकि ती कुराहरू तात्कालिक रोग निको पार्नका लागि अप्रसाङ्गिक छन्। बुद्ध पनि दुःखको रोग निको पार्न केन्द्रित थिए, जुन सबै प्राणीलाई लागेको छ। उनको उपचार विधि आन्तरिक थियो, बाह्य ईश्वरमा निर्भर रहने खालको थिएन।
एउटा सानो व्यक्तिगत विचार
मैले जब पहिलो पटक बुद्ध धर्मको बारेमा अध्ययन गर्न थालेँ, यो प्रश्न मेरो मनमा पनि उब्जिएको थियो। के यो नास्तिक धर्म हो त? तर, जति मैले चार आर्य सत्य, अष्टाङ्गिक मार्ग र कर्मको सिद्धान्तलाई बुझ्दै गएँ, मलाई लाग्यो कि बुद्धको शिक्षा साँच्चै अत्यन्तै व्यावहारिक र तर्कसंगत छ। यसले “के छ?” भन्दा पनि “के गर्ने?” भन्ने प्रश्नमा बढी ध्यान दिन्छ। ईश्वरको बारेमा चिन्ता नगरी आफ्नो मनलाई कसरी वशमा राख्ने, अरूप्रति कसरी दयालु र करुण हुने, र संसारको वास्तविकतालाई कसरी बुझ्ने भन्ने कुरामा जोड दिनु मलाई धेरै अर्थपूर्ण लाग्यो। यो मेरो लागि एउटा नयाँ र शक्तिशाली दृष्टिकोण थियो, जसले बाह्य विश्वासभन्दा आन्तरिक रूपान्तरणमा बढी महत्त्व दिन्छ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, गौतम बुद्धले पश्चिमी अर्थमा परिभाषित गरिने सृष्टिकर्ता ईश्वरको अस्तित्वलाई प्रत्यक्ष रूपमा नकारेका थिएनन्, तर उनले त्यसलाई आफ्ना शिक्षाहरूको केन्द्रबिन्दु पनि बनाएनन्। उनको सम्पूर्ण ध्यान मानवीय दुःखको अन्त्य र व्यक्तिगत प्रयास, नैतिकता र ध्यानद्वारा ज्ञान तथा मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्गमा थियो। बौद्ध धर्मलाई नास्तिक भन्नुभन्दा ईश्वर-अनपेक्ष (non-theistic) भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ, किनकि यसले ईश्वरको अस्तित्वलाई नकारेको होइन, बरु मुक्तिको मार्गमा त्यसलाई अनावश्यक मानेको हो। सत्य यही हो कि बुद्धका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा बाह्य सत्तामा विश्वास गर्नु थिएन, बरु आफ्नो मनलाई वशमा राख्नु, नैतिक जीवन जिउनु र गहिरो अन्तर्दृष्टि (insight) प्राप्त गर्नु थियो ताकि दुःखबाट स्थायी मुक्ति मिलोस्। यो एउटा आन्तरिक यात्रा हो, जहाँ तपाईं स्वयं आफ्नो गन्तव्यको निर्माता हुनुहुन्छ।
