बज्रयान बौद्ध धर्म: डाकिनी र हेरुकको अभ्यासमा प्रज्ञा र करुणा
डाकिनी र हेरुक: के हो मुख्य भिन्नता?
डाक र डाकिनी दुवै बोधिसत्व चर्यामा आधारित ज्ञानदीप्त देवताहरू हुन्। यद्यपि, तान्त्रिक वर्गीकरण (तन्त्र वर्ग) अनुसार यिनीहरूमा दुई मुख्य भिन्नताहरू पाइन्छन्:
१. डाक वा हेरुक
यिनीहरू ‘करुणामय उपाय’ र बोधिसत्व मार्गमा केन्द्रित हुन्छन्। तिब्बती भाषामा यिनीहरूलाई ‘पावो’ भनिन्छ। यो विशेष गरी ‘पितृ तन्त्र’ अन्तर्गत पर्दछ।
२. डाकिनी
यिनीहरू ‘प्रज्ञा’ वा शून्यताको बोध गराउने गतिविधिहरूमा केन्द्रित हुन्छन्। तिब्बती भाषामा यिनीहरूलाई ‘खान्ड्रोमा’ (आकाशमा विचरण गर्ने वाली) भनिन्छ। यो ‘मातृ तन्त्र’ अन्तर्गत पर्दछ।
यो कुरा तपाईंको शारीरिक लिङ्गसँग नभई तपाईंको अभिरुचि र ध्यान कुन पक्षमा बढी केन्द्रित छ भन्ने कुरामा भर पर्छ।
- यदि तपाईं उपाय र करुणाको अभ्यास (जस्तै: शुद्धिकरण, परहितकारी कार्यहरू) मा बढी आकर्षित हुनुहुन्छ भने, तपाईं हेरुक वा डाक अभ्यास तर्फ झुकाव राख्न सक्नुहुन्छ।
- यदि तपाईं प्रज्ञा र शून्यता (जस्तै: शून्यताको चिन्तन, महामुद्रा वा जोङ्चेन ध्यान) मा बढी केन्द्रित हुनुहुन्छ भने, तपाईं डाकिनी अभ्यास तर्फ आकर्षित हुन सक्नुहुन्छ।
पाँच बुद्ध कुल र क्लेशहरूको उपचार
बज्रयानमा पञ्च-विष (पाँच क्लेश वा भ्रम) लाई रूपान्तरण गरी पञ्च-ज्ञानमा परिणत गर्न पाँच बुद्ध कुलका डाकिनी र हेरुकहरूको अभ्यास गरिन्छ:
- तथागत कुल (बैरोचन): यसले मोह र अज्ञानतालाई ‘धर्मधातु ज्ञान’ (परम प्रज्ञा) मार्फत हटाउँछ। यहाँका डाकिनी आकाशधात्वेश्वरी र हेरुक बुद्ध हेरुक हुन्।
- पद्म कुल (अमिताभ): यसले आशक्ति र कामवासनालाई ‘प्रत्यवेक्षणा ज्ञान’ (विवेचनात्मक प्रज्ञा) ले जित्छ। यसमा पद्म डाकिनी (बज्र योगिनी/कुरुकुल्ला) र पद्म हेरुक (हयग्रीव) पर्दछन्।
- कर्म कुल (अमोघसिद्धि): यसले ईर्ष्यालाई ‘कृत्यानुष्ठान ज्ञान’ (सर्वसिद्धि प्रज्ञा) ले समाधान गर्छ। यसमा समय तारा (ग्रिन तारा) को डाकिनी रूप र बज्र किल (बज्र कुमार) हेरुक पर्दछन्।
- बज्र कुल (अक्षोभ्य): यसले क्रोध र घृणालाई ‘आदर्श ज्ञान’ (दर्पण जस्तै प्रज्ञा) ले शान्त पार्छ। यसमा बज्र डाकिनी र बज्र हेरुक पर्दछन्।
- रत्न कुल (रत्नसंभव): यसले अहंकार र लोभलाई ‘समता ज्ञान’ (समानताको प्रज्ञा) ले हटाउँछ। यहाँ रत्न डाकिनी र रत्न हेरुकको अभ्यास गरिन्छ।
प्रतीकात्मक अर्थ र स्वरूप
डाकिनी र हेरुकहरू प्रायः नृत्य मुद्रामा, उभिएको वा भयानक स्वरूपमा देखाइन्छ, जुन उनीहरूको संसारको कल्याणका लागि गरिने निरन्तर गतिविधिको प्रतीक हो।
- डाकिनीहरू: प्रायः नग्न वा अर्ध-नग्न स्वरूपमा हुन्छन्, जसले मनको आवरण हटेको अवस्था, विचारको स्वतन्त्रता र अवधारणाबिहीन शून्यतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।
- हेरुकहरू: जटिल स्वरूपका र प्रायः पखेटा भएका हुन्छन्, जसले उनीहरू ‘आकाशगामी’ वा संसारिक बन्धनभन्दा माथि उठेको संकेत गर्दछ।
अभ्यासको सुरुवात कसरी गर्ने?
डाकिनी वा हेरुकको उच्च तान्त्रिक अभ्यास छनौट गर्दा अनिवार्य रूपमा गुरुको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ। गुरुले तपाईंको स्वभाव र तपाईंलाई कुन क्लेश (जस्तै आसक्ति वा क्रोध) ले बढी सताइरहेको छ भन्ने आधारमा अभ्यास र इष्ट देवता सिफारिस गर्नुहुन्छ।
जबसम्म तपाईंले योग्य गुरुबाट अधिकार वा अभिषेक प्राप्त गर्नुहुन्न, तबसम्म तपाईंले निम्न आधारभूत अभ्यासहरू गर्न सक्नुहुन्छ:
- शरण गमन: दैनिक बुद्ध, धर्म र संघ (तीन रत्न) को शरण लिने।
- पुण्य संचय: सात अङ्गको प्रार्थना (सप्ताङ्ग प्रार्थना), मण्डला अर्पण र साष्टाङ्ग ढोग गर्ने।
- परिणामना: आफ्नो अभ्यासबाट प्राप्त पुण्य सबै प्राणीहरूको हितका लागि समर्पण गर्ने।
स्मरण रहोस्: बज्रयान परम्परामा प्रत्येक चन्द्र महिनाको १० औं दिन (दशमी) डाका/हेरुक पूजा (गुरु रिन्पोछे दिवस) र २५ औं दिन डाकिनी पूजाका लागि विशेष मानिन्छ।
