३० कार्तिक, काठमाडौं: अन्तर्राष्ट्रिय सहिष्णुता दिवस विश्वभर विभिन्न धर्म, संस्कृति, भाषा, विचार र समुदायबीच आपसी सम्मान, सहअस्तित्व तथा समझदारी प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ । यस अवसरमा भगवान् गौतम बुद्धका शान्ति, करुणा, मैत्री र सहिष्णुतासम्बन्धी शिक्षाको सान्दर्भिकता थप महत्त्वपूर्ण देखिएको छ । विविधताबीच एकता कायम गर्न र सामाजिक सद्भाव प्रवर्द्धन गर्न बुद्धका उपदेशले महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शन प्रदान गर्छन् ।
बुद्धले मानिसलाई अरूको विचार, व्यवहार र कमजोरीप्रति तत्काल प्रतिक्रिया जनाउनुभन्दा धैर्यपूर्वक बुझ्न र विवेकपूर्ण व्यवहार गर्न सिकाउनुभएको छ । उहाँका अनुसार क्रोध, घृणा, अहंकार र पूर्वाग्रहले मानिसबीच दूरी बढाउँछन् भने मैत्री, करुणा र समझदारीले सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउँछन् । फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई शत्रुका रूपमा नभई सम्मान र संवादको माध्यमबाट बुझ्ने दृष्टिकोण विकास गर्नु बौद्ध शिक्षाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।
धम्मपदको २५२औँ गाथामा बुद्धले अरूका दोष देख्न सजिलो तर आफ्ना दोष पहिचान गर्न कठिन हुने सन्देश दिनुभएको छ । यस गाथाले मानिसलाई अरूको आलोचना गर्नुअघि आत्मनिरीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ । अरूको कमजोरी खोज्नुभन्दा आफ्ना व्यवहार, सोच र कमीकमजोरी सुधार्न सके व्यक्तिगत जीवनसँगै सामाजिक सम्बन्ध पनि सकारात्मक बन्न सक्छन् । यही आत्मचिन्तन सहिष्णु समाज निर्माणको आधार बन्न सक्छ ।
बौद्ध दर्शनमा सहिष्णुता भनेको सबै विचार र व्यवहारलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गर्नु मात्र होइन, फरक मत र संस्कृतिलाई सम्मान गर्दै विवेकपूर्ण संवाद तथा अहिंसात्मक व्यवहार अपनाउनु पनि हो । बुद्धले प्रतिशोधको सट्टा क्षमा, घृणाको सट्टा प्रेम र द्वन्द्वको सट्टा संवादलाई प्राथमिकता दिनुभएको छ । उहाँको शिक्षाअनुसार वैमनस्यले वैमनस्य अन्त्य हुँदैन, मैत्री र करुणाले मात्र त्यसलाई कम गर्न सकिन्छ । यस्तो मानवीय दृष्टिकोण आजको विभाजित विश्वका लागि पनि उत्तिकै उपयोगी छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सहिष्णुता दिवसले विभिन्न समुदायबीच रहेको धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक तथा वैचारिक विविधतालाई सम्मान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ । विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमार्फत घृणा, भेदभाव, गलत सूचना र असहिष्णु व्यवहार फैलिरहेको वर्तमान समयमा बुद्धका उपदेशलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक देखिन्छ । एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्ने, फरक विचारलाई सम्मान गर्ने र करुणापूर्ण व्यवहार अपनाउने संस्कार विकास गर्न सके शान्तिपूर्ण तथा समतामूलक समाज निर्माणमा योगदान पुग्नेछ ।

