ध्यान गर्न इच्छाशक्ति मात्रै पर्याप्त हुँदैन, अनुकूल वातावरण र ससाना अभ्यास आवश्यक हुन्छन् स् बौद्ध ध्यान शिक्षक बोधिपक्षको पुस्तकले सिकाउँछ नियमित साधनाको व्यावहारिक विधि
१८ कार्तिक,काठमाडौ: ध्यान गर्नु स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिका लागि उपयोगी हुन्छ भन्ने धेरैलाई थाहा छ । तर नियमित ध्यान गर्ने बानी बसाल्न भने अधिकांश मानिसलाई कठिन हुन्छ । आजदेखि दैनिक ध्यान गर्छु भन्ने सङ्कल्प केही दिनमै कमजोर पर्छ । व्यस्तता, अल्छीपन, मानसिक अस्थिरता र समयको अभावले ध्यान गर्ने योजना पटकपटक असफल हुन्छ ।
यस्तो किन हुन्छ ? ध्यानको महत्त्व बुझ्ने मानिससमेत किन नियमित अभ्यास गर्न सक्दैन ? अनि ध्यानलाई दैनिक जीवनको स्वाभाविक बानी कसरी बनाउने ? बौद्ध ध्यान शिक्षक तथा लेखक बोधिपक्षले आफ्नो पुस्तक ‘सिट स् २८ डेज टु अ रक–सोलिड डेली मेडिटेसन ह्याबिट’ मार्फत यिनै प्रश्नको उत्तर खोजेका छन् ।
सन् २०२६ मा प्रकाशित यो पुस्तकमाथि अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सञ्चारमाध्यम बुद्धिस्टडोर ग्लोबलले नोभेम्बर २ मा प्रकाशित गरेको समीक्षाले ध्यान गर्ने बानी विकास गर्ने नयाँ दृष्टिकोणलाई चर्चामा ल्याएको छ । समीक्षक तथा माइन्डफुलनेस शिक्षिका निना मुलरका अनुसार पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो—नियमित ध्यान गर्न आफूलाई जबर्जस्ती अनुशासनमा राख्नुभन्दा ध्यान गर्न सहज हुने परिस्थिति निर्माण गर्नु प्रभावकारी हुन्छ ।
ध्यान शिक्षक आफैँ नियमित ध्यान गर्न असफल हुन्थे
यस पुस्तकको एउटा रोचक पक्ष के हो भने लेखक बोधिपक्ष आफैँ लामो समयसम्म नियमित ध्यान गर्ने बानी कायम राख्न सङ्घर्षरत थिए । उनी अरूलाई दैनिक ध्यान गर्न सिकाउँथे । तर आफ्नै अभ्यासमा निरन्तरता दिन सक्दैनथे ।
कहिलेकाहीँ ध्यान शिविरबाट फर्किएपछि केही समय नियमित अभ्यास गर्थे । त्यसपछि विस्तारै पुरानो बानी फर्किन्थ्यो । नयाँ वर्षमा फेरि नियमित ध्यान गर्ने सङ्कल्प गर्थे । केही दिन सफल हुन्थे, अनि अभ्यास छुट्थ्यो ।
यही अनुभवले उनलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्यो—ध्यानको महत्त्व बुझेर पनि मानिसले किन त्यसलाई आफ्नो जीवनको नियमित हिस्सा बनाउन सक्दैन ? उनले समस्याको जरो केवल इच्छाशक्तिको कमीमा नभई व्यवहार र परिस्थितिको व्यवस्थापनमा रहेको निष्कर्ष निकाले ।त्यसपछि ध्यानलाई दैनिक जीवनको स्थायी बानी बनाउने उपायहरू अध्ययन र अभ्यास गर्दै पुस्तक तयार पारे ।
पहिलो नियम : ४० मिनेट होइन, पाँच मिनेट ध्यान
पुस्तकमा दिइएको सबैभन्दा व्यावहारिक सुझाव दैनिक पाँच मिनेट ध्यान गर्ने प्रतिबद्धता हो । धेरै मानिस ध्यान सुरु गर्दा एकैपटक आधा घण्टा वा एक घण्टा बस्ने लक्ष्य बनाउँछन् । तर व्यस्त दिनचर्यामा त्यति समय निकाल्न कठिन भएपछि उनीहरू अभ्यास नै छाडिदिन्छन् । बोधिपक्षका अनुसार यस्तो ठूलो लक्ष्यले कहिलेकाहीँ प्रेरणा दिनुको सट्टा असफलताको भावना जन्माउँछ । त्यसैले सुरुमा दैनिक पाँच मिनेट मात्र ध्यान गर्ने न्यूनतम लक्ष्य बनाउन उनी सुझाउँछन् ।
समय र इच्छा भए बढी ध्यान गर्न सकिन्छ । तर व्यस्त दिनमा पनि पाँच मिनेटको अभ्यास कायम राख्न सकियो भने नियमितताको आधार बलियो बन्छ । उनको दृष्टिकोणमा ध्यानको समय लामो हुनुभन्दा अभ्यासलाई निरन्तरता दिन सक्नु प्रारम्भिक चरणमा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसको अर्थ पाँच मिनेटको ध्यान नै सबैका लागि पर्याप्त छ भन्ने होइन । यो नियमित बानी बसाल्ने प्रारम्भिक रणनीति हो ।
इच्छाशक्तिभन्दा परिस्थितिको महत्त्व
पुस्तकले मानिसको व्यवहार परिवर्तनमा इच्छाशक्तिको भूमिकालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्छ । हामी सामान्यतया अनुशासित मानिसलाई धेरै इच्छाशक्ति भएको व्यक्ति मान्छौँ । तर व्यवहार मनोविज्ञानका कतिपय अनुसन्धानले बानीलाई सहज बनाउने वातावरण, नियमित सङ्केत र प्रलोभन कम गर्ने रणनीतिको महत्त्व देखाएका छन् ।
उदाहरणका लागि बिहान उठ्नेबित्तिकै ध्यान गर्ने योजना छ भने राति नै ध्यान गर्ने ठाउँ तयार पार्न सकिन्छ । ध्यानका लागि बस्ने आसन, घडी र आवश्यक सामग्री पहिले नै राख्न सकिन्छ । बिहान उठेपछि मोबाइलमा सामाजिक सञ्जाल हेर्ने बानी छ भने ध्यान सकिएपछि मात्र मोबाइल चलाउने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ । यसरी ध्यान गर्न कठिन बनाउने अवरोध घटाउन सकिन्छ । बोधिपक्षका अनुसार मानिसले आफ्नै इच्छासँग निरन्तर सङ्घर्ष गर्नुपर्ने अवस्था कम गर्दै जानुपर्छ ।
ध्यान गर्ने बानीलाई सहज र स्वाभाविक बनाउन सकियो भने त्यसलाई निरन्तरता दिन सजिलो हुन्छ ।
पहिलेको बानीसँग नयाँ बानी जोड्ने
पुस्तकले सुझाएको अर्को उपाय दैनिक जीवनमा पहिले नै स्थापित कुनै बानीसँग ध्यानलाई जोड्नु हो । उदाहरणका लागि बिहान दाँत माझेपछि, चिया पिएपछि वा कार्यालय जानुअघि पाँच मिनेट ध्यान गर्ने समय निश्चित गर्न सकिन्छ । यसरी पुरानो बानी नयाँ अभ्यास सुरु गर्ने सङ्केत बन्छ ।
दैनिक जीवनमा कुनै निश्चित क्रियापछि ध्यान गर्ने अभ्यास दोहोर्याउँदा त्यसलाई सम्झिरहनुपर्ने मानसिक बोझ कम हुन सक्छ । तर यहाँ पनि महत्त्वपूर्ण कुरा अभ्यासलाई यान्त्रिक कर्मकाण्ड बनाउनु होइन । ध्यान गर्दा आफ्नो शरीर, श्वासप्रश्वास, अनुभूति र मानसिक अवस्थाप्रति सजग रहनु आवश्यक हुन्छ ।
ध्यान गरेपछि आफूलाई धन्यवाद दिने
बोधिपक्षले ध्यान गर्ने बानी बसाल्न सकारात्मक अनुभूतिको महत्त्वमा पनि जोड दिएका छन् । ध्यान पूरा गरेपछि आफूले गरेको प्रयासलाई स्वीकार गर्न, सानो सफलतामा प्रसन्न हुन र अभ्यासप्रति सकारात्मक भावना विकास गर्न उनी सुझाउँछन् ।
ध्यान सकिएपछि ‘आज पनि मैले आफ्नो मनलाई बुझ्न केही समय दिएँ’ भन्ने भावनासहित अभ्यासलाई सम्झन सकिन्छ । यसले ध्यानलाई बाध्यता वा सजायको अनुभवभन्दा सुखद र अर्थपूर्ण गतिविधिका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्न सक्छ । पुस्तकका अनुसार बानी विकासका क्रममा केवल कमजोरी र असफलता खोजिरहनुभन्दा आफूले गरेका ससाना प्रगतिलाई पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
एक दिन ध्यान छुट्यो भने के गर्ने ?
नियमित ध्यान गर्न खोज्ने धेरै मानिसको अर्को समस्या हो—एक दिन अभ्यास छुटेपछि निराश हुनु ।
कहिलेकाहीँ बिरामी परिन्छ । यात्रा गर्नुपर्छ । कार्यालयको काम बढ्छ । पारिवारिक जिम्मेवारी आउँछ । यस्ता कारणले ध्यान गर्न नसकिएको दिनलाई कतिपय मानिसले आफ्नो अनुशासन असफल भएको प्रमाण मान्छन् । बोधिपक्षले भने यस्तो सोचाइबाट बाहिर निस्कन सुझाएका छन् ।उनका अनुसार ध्यान गर्ने योजना सफल नभए अर्को विकल्प तयार राख्नुपर्छ ।
बिहान समय मिलेन भने साँझ ध्यान गर्न सकिन्छ । निर्धारित समय उपलब्ध भएन भने छोटो अभ्यास गर्न सकिन्छ । एक दिन अभ्यास छुटेमा त्यसलाई ठूलो असफलता नमानी अर्को दिन पुनः सुरु गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसरी ध्यानलाई कठोर नियमभन्दा लचिलो तर निरन्तर अभ्यासका रूपमा विकसित गर्न सकिन्छ ।
बौद्ध दर्शनको प्रतीत्यसमुत्पादसँग सम्बन्ध
पुस्तकको दार्शनिक आधार बौद्ध धर्मको प्रतीत्यसमुत्पादको शिक्षा हो । प्रतीत्यसमुत्पादको सामान्य अर्थ विभिन्न घटना र अवस्थाहरू उपयुक्त कारण तथा परिस्थितिमा निर्भर भएर उत्पन्न हुन्छन् भन्ने हो । बुद्धका शिक्षामा यो सिद्धान्त दुःखको उत्पत्ति र निरोध बुझ्ने आधारभूत दर्शन हो । बोधिपक्षले यसै सिद्धान्तलाई बानी निर्माणको सन्दर्भमा प्रयोग गरेका छन् । उनको तर्क छ-नियमित ध्यान गर्ने बानी पनि कुनै आकस्मिक घटना होइन । यसका लागि आवश्यक परिस्थिति सिर्जना गर्नुपर्छ ।
ध्यान गर्न उपयुक्त समय, शान्त ठाउँ, अभ्यासप्रति सकारात्मक भावना, स्मरण गराउने सङ्केत र निरन्तर अभ्यासजस्ता कारणहरू मिल्दै गएपछि बानी बलियो हुन सक्छ । केवल ध्यान गर्ने इच्छा राख्नु पर्याप्त हुँदैन । यस अर्थमा बौद्ध दर्शनको कारण र परिस्थितिसम्बन्धी शिक्षालाई दैनिक जीवनको व्यवहार परिवर्तनसँग जोड्ने प्रयास पुस्तकले गरेको छ ।
आफ्नै मनसँग लड्नुको सट्टा त्यसलाई बुझ्ने
पुस्तकमा बोधिपक्षले ध्यान गर्न नदिने मानसिक अवरोधहरूलाई पनि रोचक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन् । कहिले मनले ‘आज थकाइ लागेको छ’ भन्छ । कहिले ‘भोलिदेखि राम्रोसँग सुरु गरौँला’ भन्ने विचार आउँछ । कहिले मोबाइल चलाउने, समाचार हेर्ने वा अरू कुनै काम गर्ने इच्छा उत्पन्न हुन्छ । बौद्ध परम्परामा साधनामा बाधा पुर्याउने प्रलोभन र मानसिक अवरोधलाई प्रतीकात्मक रूपमा ‘मार’सँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । बोधिपक्षले यस्ता विचारहरूलाई कठोर रूपमा दबाउनुभन्दा तिनलाई सजगतापूर्वक पहिचान गर्न सुझाएका छन् । ध्यान गर्न मन नलागेको अवस्थालाई पनि अवलोकनको विषय बनाउन सकिन्छ ।
‘अहिले मेरो मन ध्यानबाट भाग्न खोजिरहेको छ’ भन्ने कुरा थाहा पाउनु आफैँमा सजगताको अभ्यास हुन सक्छ । यसरी आफ्ना विचार र भावनाप्रति शत्रुतापूर्ण दृष्टिकोण नराखी जिज्ञासा र करुणाका साथ हेर्ने अभ्यास विकसित गर्न सकिन्छ ।
२८ दिनमा के सिकाइन्छ ?
विज्डम पब्लिकेसन्सले प्रकाशित गरेको २५६ पृष्ठको पुस्तकमा २८ अध्याय छन् । प्रत्येक अध्याय एक दिनको अभ्यासका लागि तयार गरिएको छ । पुस्तकले अभ्यासको अभिलेख राख्ने, वैकल्पिक योजना बनाउने, मोबाइलबाट हुने विचलन कम गर्ने, सकारात्मक प्रोत्साहन प्रयोग गर्ने र पुरानो बानीसँग ध्यानलाई जोड्ने उपायहरू सिकाउँछ ।
त्यस्तै ध्यानप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण बनाउने, असफलताबाट सिक्ने, अभ्यासमा आउने प्रतिरोध बुझ्ने, आफ्नै भविष्यप्रति जिम्मेवार हुने र ध्यानको गहिरो उद्देश्य पहिचान गर्ने विषय पनि समेटिएका छन् । प्रत्येक अध्यायमा व्यावहारिक सुझावसँगै बौद्ध दर्शनको पृष्ठभूमि, आत्मचिन्तन तथा अभ्यासलाई दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने तरिका प्रस्तुत गरिएको छ । पुस्तकमा निर्देशित ध्यानका सामग्रीसँग जोड्ने व्यवस्था पनि छ । यसले ध्यानलाई केवल पढ्ने विषय नभई दैनिक रूपमा अनुभव गर्ने अभ्यास बनाउन खोजेको छ ।
२८ दिनमै ध्यानको बानी स्थायी हुन्छ ?
पुस्तकको शीर्षकले २८ दिनमा बलियो ध्यान गर्ने बानी बसाल्ने लक्ष्य प्रस्तुत गरे पनि सबै मानिसको बानी ठीक २८ दिनमै स्थायी हुन्छ भन्ने वैज्ञानिक नियम छैन । बानी विकास हुन लाग्ने समय व्यक्तिको परिस्थिति, अभ्यासको जटिलता, नियमितता र वातावरणअनुसार फरक पर्न सक्छ । बोधिपक्ष स्वयंले पनि कसैलाई २८ दिनभन्दा बढी समय लाग्न सक्ने स्वीकार गरेका छन् ।
त्यसैले पुस्तकको २८ दिने संरचनालाई व्यवहार परिवर्तनका लागि व्यवस्थित अभ्यास योजनाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । यो कुनै निश्चित समयभित्र मानसिक रूपान्तरणको प्रत्याभूति दिने विधि होइन ।
ध्यान भनेको केवल तनाव कम गर्नु होइन
आधुनिक समाजमा ध्यानलाई तनाव कम गर्ने, एकाग्रता बढाउने र भावनात्मक सन्तुलन कायम गर्ने अभ्यासका रूपमा लोकप्रिय बनाइएको छ । तर बौद्ध परम्परामा ध्यानको उद्देश्य यसभन्दा व्यापक छ । बुद्धले ध्यानलाई शील, समाधि र प्रज्ञाको अभ्याससँग जोडेर व्याख्या गरेका छन् । शीलले नैतिक आचरण, समाधिले मानसिक एकाग्रता र प्रज्ञाले यथार्थको सही बोधलाई जनाउँछ ।
ध्यानको गहिरो अभ्यासले मानिसलाई आफ्ना विचार, इच्छा, आसक्ति र प्रतिक्रियाहरू बुझ्न मद्दत गर्ने लक्ष्य राख्छ । बोधिपक्षको पुस्तकले पनि ध्यानलाई केवल आराम प्राप्त गर्ने प्रविधि नभई बौद्ध शिक्षासँग सम्बन्धित दीर्घकालीन साधनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
यद्यपि, ध्यानका सम्भावित लाभ व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन् । कतिपय व्यक्तिमा ध्यानका क्रममा असहज अनुभव पनि हुन सक्छन् । त्यसैले अभ्यासलाई आफ्नो शारीरिक र मानसिक अवस्थाअनुसार अनुकूल बनाउनुपर्छ ।
नियमितताको महत्त्व
बुद्धिस्टडोर ग्लोबलमा प्रकाशित समीक्षामा निना मुलरले पुस्तकको प्रमुख विशेषता यसको सरलता र व्यावहारिकता भएको उल्लेख गरेकी छन् । उनका अनुसार बोधिपक्षले मानिसलाई पूर्णताको कठोर अपेक्षामा बाँध्दैनन् । बरु आफ्ना कमजोरी, व्यस्तता र असफलतालाई स्वीकार गर्दै पुनः अभ्यासमा फर्किने उपाय प्रस्तुत गर्छन् ।
पुस्तकको मूल सन्देश ध्यान गर्न चाहने व्यक्तिका लागि सरल छ—ठूलो सङ्कल्प गरेर केही दिनमै अभ्यास छाड्नुभन्दा सानो अभ्यासबाट सुरु गरी त्यसलाई निरन्तरता दिनु उपयोगी हुन्छ । पाँच मिनेटको ध्यानले तुरुन्तै जीवन परिवर्तन हुन्छ भन्ने होइन । तर नियमित अभ्यासका लागि समय निकाल्ने बानी विकसित गर्न यसले सुरुवाती आधार प्रदान गर्न सक्छ ।
बौद्ध साधनामा निरन्तरताको महत्त्वबारे प्राचीन ग्रन्थहरूले पनि जोड दिएका छन् । धम्मपदमा थोपा–थोपा पानीले घडा भरिएझैँ क्रमशः सुकर्म सञ्चय हुने दृष्टान्त पाइन्छ । बोधिपक्षले ध्यानको अभ्यासलाई पनि यस्तै ससाना तर निरन्तर प्रयाससँग जोडेका छन् ।
यस अर्थमा उनको पुस्तकले ध्यानको अभ्यासमा असफल भएको महसुस गर्ने मानिसहरूलाई नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्छ । ध्यान गर्न मन लाग्ने दिनको प्रतीक्षा गर्नुभन्दा ध्यान गर्न सहज हुने वातावरण बनाउनु, छोटो समयबाट सुरु गर्नु र अभ्यास छुटेपछि फेरि फर्किनु नै नियमित साधनाको व्यावहारिक बाटो हुन सक्छ ।
