१६ कार्तिक,काठमाडौं: करिब नौ सय वर्षअघि नेपाली कलाकारले निर्माण गरेको बोधिसत्व मञ्जुश्रीको दुर्लभ मूर्ति हङकङमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय लिलामीमा करिब दुई अर्ब ६५ करोड नेपाली रुपैयाँमा बिक्री भएको छ । नेपालको मध्यकालीन नेवार मूर्तिकला परम्परामा निर्मित उक्त मूर्तिले हिमाली क्षेत्रको सुनको जलप लगाइएको कांस्य मूर्तिकलाको लिलामीमा नयाँ विश्व कीर्तिमान कायम गरेको छ ।
विश्वप्रसिद्ध लिलामी संस्था क्रिस्टीजले ३० अक्टोबरमा हङकङमा आयोजना गरेको विशेष लिलामीमा उक्त मूर्ति १३ करोड ७३ लाख ५० हजार हङकङ डलरमा बिक्री भएको हो । यो रकम एक करोड ७५ लाख सात हजार ९७६ अमेरिकी डलर बराबर हो । नेपाली मुद्रामा यसको मूल्य विनिमय दरअनुसार करिब २ सय ६५ करोड रुपैयाँ पर्छ ।
क्रिस्टीजका अनुसार मूर्तिको बिक्री मूल्य प्रारम्भिक न्यूनतम अनुमानभन्दा दोब्बरभन्दा बढी हो । यससँगै उक्त मूर्ति हिमाली क्षेत्रको सुनको जलप लगाइएको कांस्य मूर्तिकलामध्ये अहिलेसम्म लिलामीमा सबैभन्दा बढी मूल्य प्राप्त गर्ने कलाकृति बनेको छ । यो मूर्ति हङकङमा अक्टोबर २७ देखि ३० सम्म आयोजित एसियाली कलासम्बन्धी लिलामी शृङ्खलाको सर्वाधिक मूल्यवान् कलाकृतिसमेत बनेको थियो ।
९३ सेन्टिमिटर अग्लो मञ्जुश्रीको यो मूर्ति १२औँ शताब्दीमा नेपालमा निर्माण भएको क्रिस्टीजले उल्लेख गरेको छ । सुनको जलप लगाइएको तामाको मिश्रधातुबाट निर्मित मूर्ति काठमाडौं उपत्यकाको परम्परागत नेवार मूर्तिकलाको उत्कृष्ट नमुना मानिएको छ ।
मूर्तिमा मञ्जुश्रीलाई आकर्षक आभूषण, हार, बाजुबन्द, कङ्कण र पवित्र सूत्रसहित उभिएको अवस्थामा देखाइएको छ । उनको शरीरको मुद्रा, अनुहारको भाव, हातखुट्टाको अनुपात तथा आभूषणको सूक्ष्म कलात्मक संयोजनले मध्यकालीन नेवार शिल्पकारहरूको असाधारण दक्षता देखाउँछ ।
मूर्तिको काँधनजिक कमलको फूलमाथि प्रज्ञापारमिता सूत्र राखिएको छ । बौद्ध परम्परामा यो ग्रन्थ प्रज्ञा अर्थात् परम ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ । क्रिस्टीजले यो मूर्तिलाई पछिल्ला वर्षहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय लिलामीमा प्रस्तुत भएका हिमाली बौद्ध कलाका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण नमुनामध्ये एक भनेको छ ।
मञ्जुश्री महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्परामा प्रज्ञा अर्थात् ज्ञान र बोधका बोधिसत्व मानिन्छन् ।
बौद्ध दर्शनमा मञ्जुश्रीले अज्ञानको अन्धकार हटाउने ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्छन् । परम्परागत मूर्तिकलामा मञ्जुश्रीलाई प्रायः एउटा हातमा प्रज्ञाको तरबार र अर्को हातमा कमलमाथि राखिएको प्रज्ञापारमिता ग्रन्थसहित चित्रण गरिन्छ ।
प्रज्ञाको तरबारले अज्ञान र भ्रमलाई छेदन गर्ने तथा प्रज्ञापारमिता ग्रन्थले परम ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्ने धार्मिक व्याख्या गरिन्छ । नेपालमा मञ्जुश्रीको विशेष सांस्कृतिक महत्त्व छ ।
काठमाडौं उपत्यकाको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित स्वयम्भू पुराणको परम्परागत कथाअनुसार मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर उपत्यकाको प्राचीन तालको पानी बाहिर निकालेका थिए । यो धार्मिक तथा सांस्कृतिक आख्यान हो । यसलाई काठमाडौं उपत्यकाको भौगर्भिक उत्पत्तिको वैज्ञानिक विवरणसँग अलग्गै बुझ्नुपर्छ । यस कथाले नेपाली बौद्ध परम्परामा मञ्जुश्रीको विशेष स्थानलाई दर्शाउँछ ।
काठमाडौं उपत्यका प्राचीन कालदेखि नै बौद्ध मूर्तिकला, धातुकला र वास्तुकलाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ । विशेषगरी लिच्छवि र मल्लकालमा नेवार कलाकारहरूले तामा, कांस्य तथा सुनको जलप प्रयोग गरी अत्यन्त सूक्ष्म र कलात्मक मूर्तिहरू निर्माण गरेका थिए ।
नेवार कलाकारहरूको कलात्मक प्रभाव नेपालमा मात्र सीमित रहेन । उनीहरूको मूर्तिकला परम्परा तिब्बत, चीन र हिमाली क्षेत्रका विभिन्न बौद्ध केन्द्रसम्म फैलियो ।
१३औँ शताब्दीका प्रसिद्ध नेपाली कलाकार अरनिको यस अन्तर्राष्ट्रिय कलात्मक आदानप्रदानका प्रमुख ऐतिहासिक उदाहरण हुन् । अरनिकोले चीनको युआन राजवंशकालमा बौद्ध वास्तुकला तथा मूर्तिकलाको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए ।
क्रिस्टीजले पनि लिलामीमा बिक्री भएको मञ्जुश्रीको मूर्तिलाई एसियाभर बौद्ध कलाको विकासमा नेवार कलाकारहरूले पुर्याएको योगदानको उत्कृष्ट प्रमाणका रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
मूर्ति नेपालबाट कहिले र कसरी बाहिरियो ?
कीर्तिमानी मूल्यमा बिक्री भएको मञ्जुश्रीको मूर्तिसँगै यसको स्वामित्व र ऐतिहासिक यात्राबारे पनि प्रश्न उठेको छ । उपलब्ध स्वामित्व अभिलेखअनुसार यो मूर्ति सन् २००२ सम्म स्विट्जरल्यान्डको जेनेभास्थित प्रसिद्ध कलासङ्ग्राहक जर्ज ओर्टिजको सङ्ग्रहमा रहेको थियो ।
त्यसपछि यो अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित निजी सङ्ग्रहमा पुगेको र सन् २०१७ मा कार्लटन रोशेल एसियन आर्टसँग सम्बन्धित कारोबार हुँदै एसियाली निजी सङ्ग्रहमा प्रवेश गरेको विवरण प्रकाशित भएका छन् ।
यो मूर्ति सन् २००३ मा अमेरिकाको आर्ट इन्स्टिच्युट अफ सिकागो र सन् २०१८ मा बेइजिङस्थित झिगुआन म्युजियम अफ फाइन आर्टमा पनि प्रदर्शन गरिएको थियो ।
तर १२औँ शताब्दीमा नेपालमा निर्माण भएको यो मूर्ति नेपालबाट कुन समयमा, कसरी र कसको स्वामित्व हुँदै बाहिरियो भन्ने प्रारम्भिक इतिहास स्पष्ट छैन ।
क्रिस्टीजले हङकङमा आयोजना गरेको बौद्ध कलाको विशेष लिलामी र भारतीय, हिमाली तथा दक्षिणपूर्वी एसियाली कलाको अर्को लिलामीबाट संयुक्त रूपमा २८ करोड २९ लाख ८४ हजार ४०० हङकङ डलरको कारोबार भएको जनाएको छ ।
यो रकम तीन करोड ६० लाख अमेरिकी डलरभन्दा बढी हो । संस्थाका अनुसार यसले उक्त कला वर्गको लिलामीमा नयाँ विश्व कीर्तिमान कायम गरेको छ । यसरी नौ सय वर्षअघि नेपाली कलाकारले निर्माण गरेको एउटा मूर्तिले विश्व कला बजारमा नयाँ कीर्तिमान कायम गर्नुले काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन मूर्तिकला परम्पराको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व पुनः उजागर गरेको छ ।
