Tag: buddhist Physcology

क्याब्जे ज्याड्रल साङ्गे दोर्जे रिन्पोछे: करुणा र त्यागको जीवन्त प्रतीक बौद्ध जगतमा ‘ज्याड्रल’ शब्दको गहिरो र विशिष्ट अर्थ हुन्छ— जसले संसारका सबै मोह, प्रपञ्च र अनावश्यक क्रियाकलापलाई त्यागेर एकान्तमा कठोर साधना गर्दछ। क्याब्जे ज्याड्रल साङ्गे दोर्जे रिन्पोछे (१९१३–२०१५) आधुनिक समयका त्यस्ता एक अद्वितीय महासिद्ध हुनुहुन्थ्यो, जसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन पद, प्रतिष्ठा र भौतिक सम्पत्तिभन्दा टाढा रहेर विशुद्ध धर्म साधना र प्राणी हितमा समर्पित गर्नुभयो। उहाँलाई २०औँ र २१औँ शताब्दीका सबैभन्दा महान् र सम्मानित ‘जोग्चेन’ (महासन्धि) गुरुहरूमध्ये एक मानिन्छ। जन्म र अलौकिक बाल्यकाल क्याब्जे ज्याड्रल रिन्पोछेको जन्म सन् १९१३ (तिब्बती पात्रो…

Read More

गुरु रिन्पोछेका २५ महान् शिष्यहरू: आध्यात्मिक सिद्धि र बुद्धत्वको विरासत बौद्ध धर्मको इतिहासमा, विशेष गरी हिमाली तथा तिब्बती बौद्ध परम्परामा, महागुरु पदमसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को आगमन एक युगान्तकारी घटना थियो। उहाँका प्रभावकारी शिक्षाहरूलाई आत्मसात् गर्दै एकै जीवनकालमा सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धि प्राप्त गर्ने उहाँका २५ मुख्य शिष्यहरू, जसलाई तिब्बती भाषामा ‘जेबाङ न्येर-ङ्गा’ भनिन्छ, उहाँहरूको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण छ। यी महान् साधकहरूले केवल ध्यान र साधना मात्र गरेनन्, बरु धर्मको रक्षा, अनुवाद र प्रचार-प्रसारमा पनि आफ्नो जीवन समर्पित गरे। को हुन् ती २५ महान् सिद्धहरू? यहाँ ती २५ महान् शिष्यहरूको शुद्ध नाम,…

Read More

शून्यता : महायान दर्शनको हृदय हामी अक्सर संसारलाई एक ठोस, निश्चित र स्थायी वस्तुको रूपमा हेर्छौं। हाम्रो घर, हाम्रो शरीर, हाम्रा विचारहरू – यी सबैलाई हामी “म” वा “मेरो” भनी दृढताका साथ समातेर राख्छौं। तर के वास्तविकता यस्तै छ त? महायान बौद्ध दर्शनको केन्द्रबिन्दुमा रहेको एक गहिरो अवधारणा छ जसले हाम्रो यो बुझाइलाई चुनौती दिन्छ: शून्यता। यो कुनै रित्तोपन वा अभाव होइन; बरु यो स्वतन्त्र, स्थायी र अखण्ड ‘स्वभाव’ को अनुपस्थितिलाई बुझाउने एक गहन सत्य हो। यदि हामीले यसलाई सही रूपमा बुझ्न सक्यौं भने, संसारप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आउन…

Read More

अलोका: २,३०० माइलको ‘शान्ति पदयात्रा‘ मा निस्किएको चारखुट्टे ‘शान्तिदूत’ संसार कोलाहलमा व्यस्त छ, तर अमेरिकाको राजमार्गमा एउटा अनौठो दृश्य देखिन्छ। गेरु वस्त्रधारी भिक्षुहरूको पछि-पछि एउटा कुकुर शान्त भावमा पाइला चालिरहेको छ। यो कथा हो— अलोका र उसको ऐतिहासिक शान्ति पदयात्राको। अहिले अमेरिकामा भइरहेको यो यात्राले लाखौँ मानिसलाई ‘मैत्री’ र करुणाको पाठ पढाइरहेको छ। यो कुनै राजनीतिक प्रदर्शन होइन, यो त ‘विश्व शान्ति पदयात्रा’ हो, जसको केन्द्रबिन्दुमा छन्— बौद्ध भिक्षुहरू र उनीहरूको प्रिय साथी अलोका। १. संकल्प: टेक्सस देखि वासिङ्टन डी.सी. सम्मको शान्ति पदयात्रा टेक्ससको फोर्ट वर्थबाट सुरु भएको यो महायात्राको…

Read More

साम्ये गुम्बाको महाकाल गोनखाङ: किंवदन्ती र रहस्यको एक यात्रा हिमालयको काखमा अवस्थित साम्ये गुम्बा, तिब्बतको बौद्ध धर्मको इतिहास र आध्यात्मिकताको एक पवित्र उद्गम स्थल हो। यस गुम्बाको कुना-कुनामा लुकेका अनगिन्ती कथाहरू र किंवदन्तीहरूमध्ये, महाकाल संरक्षक कक्ष (गोनखाङ) ले एक विशिष्ट स्थान ओगटेको छ। यो कक्ष केवल काठ र माटोले बनेको संरचना मात्र होइन, बरु यसमा गहन आध्यात्मिक अर्थ र संरक्षक ‘धर्मपाल’ को शक्तिको विश्वास निहित छ। यस गुम्बाको यात्रा गर्ने जो कोही पनि यसको रहस्यमय वातावरण र महाकालसँग जोडिएका कथाहरूले सम्मोहित हुन्छन्। आज हामी यसै पवित्र कक्षका रहस्यहरू र त्यसलाई…

Read More

बौद्ध धर्ममा पाँच ध्यान बुद्धहरूको रहस्यमय महत्त्व बौद्ध धर्म, जसको जरा हिमालको गहिराइ र वज्रयान परम्परामा गाडिएको छ, केवल कर्मकाण्ड र अनुष्ठानको सङ्गालो मात्र होइन; यो चेतनाको गहिरो यात्रा हो। यस यात्रामा, हामीलाई मार्गनिर्देशन गर्ने अनेकौं प्रतीक र अवधारणाहरू छन्, जसमध्ये पाँच ध्यान बुद्ध (पञ्च तथागत) को अवधारणाले विशेष स्थान ओगटेको छ। यी बुद्धहरू केवल ऐतिहासिक व्यक्तित्व मात्र नभई हाम्रो मानसिक र आध्यात्मिक विकासका लागि मार्गदर्शक सिद्धान्तहरू हुन्। आज, हामी यी पाँच बुद्धहरूको रहस्यमय महत्त्व र तिनले हाम्रो जीवनमा ल्याउने रूपान्तरण बुझ्नको लागि एक आध्यात्मिक यात्रामा निस्कनेछौं। पाँच ध्यान बुद्ध:…

Read More

नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानमा बौद्ध धर्मको अद्वितीय भूमिका हिमाल र पहाडको सुन्दर संगम रहेको नेपाल, केवल भौगोलिक रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक र धार्मिक विविधताले पनि भरिपूर्ण राष्ट्र हो। यस विविधताको एक अभिन्न र महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो—बौद्ध धर्म। शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा विश्वभर चिनिने नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक रूपरेखालाई बौद्ध दर्शनले गहिरो प्रभाव पारेको छ। इतिहासदेखि वर्तमानसम्म, कलादेखि जीवनशैलीसम्म, बौद्ध धर्मले नेपाली माटोमा कस्तो छाप छोडेको छ? आउनुहोस्, यस लेखमा चर्चा गरौं। १. शान्ति, सहिष्णुता र अहिंसाको प्रेरणा स्रोत बौद्ध धर्मको सार नै प्रज्ञा (ज्ञान), शील (नैतिकता) र…

Read More

बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि ‘संघ’ को महत्व: एक गहिरो विश्लेषण बौद्ध धर्ममा त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म र संघ) मध्येको एक महत्वपूर्ण रत्न ‘संघ’ ले कसरी हाम्रो आध्यात्मिक र सामाजिक जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ? आउनुहोस्, चर्चा गरौं। बौद्ध मार्गमा व्यक्तिगत साधनाको जति महत्व छ, सामुदायिक जीवन र पारस्परिक सहयोगको स्थान पनि उत्तिकै उच्च छ। हामी प्रायः एकान्तमा ध्यान गर्छौं, प्रज्ञाको खोजीमा लाग्छौं, तर जब हामी ‘संघ’ शब्द सुन्छौं, यसले केवल भिक्षु-भिक्षुणीको समूहलाई मात्र इङ्गित गर्दैन। महायान र वज्रयान परम्परामा, र विशेष गरी गृहस्थ जीवनमा, यो बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको एक विस्तृत, समृद्ध र सहयोगी समूह हो।…

Read More

बज्रयान ध्यान: अन्य बौद्ध परम्पराभन्दा किन र कसरी फरक? ध्यान—शरीर र मनलाई शान्त पार्ने तथा आत्म-ज्ञान वा प्रज्ञा प्राप्त गर्ने एक प्राचीन र गहन अभ्यास हो। बौद्ध धर्मका विविध परम्पराहरूमा ध्यानको केन्द्रीय महत्त्व रहे तापनि, बज्रयान बौद्ध धर्मले यसमा एउटा विशिष्ट, रहस्यमय र शक्तिशाली मार्ग अपनाएको छ। अन्य बौद्ध परम्पराहरू, विशेष गरी ‘थेरवाद’ वा ‘महायान’ मा मुख्यतया शमथ (एकाग्रता) र विपश्यना (अन्तर्दृष्टि) मा जोड दिइन्छ। यद्यपि बज्रयानको आधार पनि यिनै हुन्, तर यसले यात्रा गर्ने तरिका फरक छ। यस लेखमा हामी बज्रयान ध्यानका ती अद्वितीय पक्षहरूको चर्चा गर्नेछौं, जसले यसलाई…

Read More