अष्ट महाबोधिसत्व: महायान चर्याका आठ महान आदर्श र बुद्धका गुणहरू
महायान बौद्ध दर्शनको विशाल सागरमा अष्ट महाबोधिसत्वहरूको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण र केन्द्रीय रहेको छ। यी आठ महान बोधिसत्वहरू केवल प्रतीकात्मक आकृति मात्र नभई पूर्ण रूपमा प्रबुद्ध सत्त्व (महासत्त्व) हुन्, जसले सम्पूर्ण प्राणीहरूको हितका लागि महाकरुणा प्रदान गर्दछन्।
अष्ट महाबोधिसत्वको परिचय र आध्यात्मिक महत्व
यी आठ महान बोधिसत्वहरूलाई तथागतका ‘जिनपुत्र’ (बुद्धका आध्यात्मिक उत्तराधिकारी) वा ‘महासत्त्व’ (महान् प्राणी)को रूपमा चिनिन्छ, किनकि उनीहरूले सम्यक् सम्बुद्धका आठ विशिष्ट गुणहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। शाक्यमुनि बुद्धका प्रज्ञा, करुणा, शक्ति, गतिविधि, पुण्य, गुण, प्रणिधान र आशीर्वाद जस्ता आठ मुख्य गुणहरूलाई यी बोधिसत्वहरूले साकार रूप प्रदान गरेका छन्। उनीहरूले संसारमा रहेर आठ भिन्न माध्यमबाट प्राणीहरूको उद्धार गर्दछन्।
बुद्धका आठ गुण र आर्य अष्टाङ्गिक मार्गको सम्बन्ध
तथागत बुद्धले आफ्नो प्रथम धर्मचक्र प्रवर्तनमा देशना गर्नुभएको आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग र यी अष्ट महाबोधिसत्वहरू बीच गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्ध रहेको छ। महायान परम्परा अनुसार, प्रत्येक बोधिसत्वले अष्टाङ्गिक मार्गको एक-एक पक्षलाई विशेष रूपमा उजागर गर्दछन्:
- आर्य मञ्जुश्री: सम्यक् दृष्टि (प्रज्ञा)
- आर्य अवलोकितेश्वर: सम्यक् वचन (करुणा)
- आर्य वज्रपाणि: सम्यक् कर्मान्त (शक्ति र सत्कार्य)
- आर्य मैत्रेय: सम्यक् व्यायाम (प्रयत्न)
- आर्य क्षितिगर्भ: सम्यक् आजीविका (पुण्य)
- आर्य समन्तभद्र: सम्यक् संकल्प (उत्तम प्रणिधान)
- आर्य आकाशगर्भ: सम्यक् समाधि (आशीर्वाद र ध्यान)
- आर्य सर्वनिवारणविष्कम्भिन्: सम्यक् स्मृति (अवरोध निवारण)
यसरी अष्ट महाबोधिसत्वको साधना गर्नु भनेको बुद्धले देखाउनुभएको अष्टाङ्गिक मार्गलाई पूर्णताका साथ आफ्नो चित्तमा धारण गर्नु हो।
त्रिकुलनाथ: प्रज्ञा, करुणा र शक्तिको संगम
अष्ट महाबोधिसत्वहरू मध्ये तीन बोधिसत्वहरूलाई ‘त्रिकुलनाथ’ को रूपमा विशेष श्रद्धाका साथ पुजिन्छ। यिनीहरूले बुद्धत्वका तीन मुख्य स्तम्भहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछन्:
१. आर्य मञ्जुश्री (प्रज्ञाको स्वरूप)
उहाँ बुद्धको सर्वोच्च प्रज्ञा (ज्ञान) का स्वरूप हुनुहुन्छ। मञ्जुश्रीले अज्ञानताको अन्धकारलाई आफ्नो प्रज्ञा-खड्गले नाश गरी साधकको चित्तमा सम्यक् बुद्धिको उदय गराउनुहुन्छ।
२. आर्य अवलोकितेश्वर (महाकरुणाको प्रतीक)
उहाँ बुद्धको असीम करुणाका प्रतीक हुनुहुन्छ। प्राणीहरूको दुःख निवारणका लागि उहाँले विभिन्न रूप धारण गरी अनवरत रूपमा लोककल्याणको कार्य गर्नुहुन्छ।
३. आर्य वज्रपाणि (अदम्य शक्तिका प्रतीक)
उहाँ बुद्धको अदम्य शक्ति र आध्यात्मिक सामर्थ्यका प्रतीक हुनुहुन्छ। बाहिरी रूपमा क्रोधित स्वरूपमा देखिए तापनि उहाँ भित्री रूपमा उत्तिकै करुणामय हुनुहुन्छ। उहाँले साधकलाई बाह्य र आन्तरिक विघ्न-बाधाहरूबाट सुरक्षा प्रदान गर्नुहुन्छ।
अन्य पाँच महाबोधिसत्व र तिनका विशेष गुणहरू
त्रिकुलनाथ बाहेक अन्य पाँच बोधिसत्वहरूले पनि बुद्धत्वका अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्षहरूलाई वहन गरेका छन्:
- आर्य मैत्रेय: उहाँ बुद्धको गतिविधिका प्रतीक हुनुहुन्छ र भविष्यका बुद्ध (अजित) को रूपमा चिनिनुहुन्छ। उहाँले सम्यक् प्रयत्न वा पुरुषार्थको आदर्श प्रस्तुत गर्नुहुन्छ।
- आर्य क्षितिगर्भ (पृथ्वीगर्भ): उहाँले बुद्धको पुण्य र त्यसबाट प्राप्त हुने ऐश्वर्यको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ। उहाँ विशेष गरी छ गति (षड्गति) का दुःखित प्राणीहरूको उद्धारका लागि महान् प्रण गर्ने बोधिसत्व हुनुहुन्छ।
- आर्य समन्तभद्र: उहाँ बुद्धको उत्तम प्रणिधान र आचरणका प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँको ‘भद्राचर्या’ (सात अंगको प्रार्थना) महायान साधकका लागि जग मानिन्छ।
- आर्य आकाशगर्भ: उहाँले बुद्धको आशीर्वाद र शुद्धीकरणका गुणहरूलाई वहन गर्नुहुन्छ। उहाँको साधनाले नकारात्मक कर्महरूको शोधन र आध्यात्मिक सम्पन्नता प्रदान गर्दछ।
- आर्य सर्वनिवारणविष्कम्भिन्: उहाँले बुद्धका अभ्यास र गुणहरूका माध्यमबाट मार्गका सम्पूर्ण अवरोध (निवारण) हरूलाई हटाउने कार्य गर्नुहुन्छ। उहाँले सम्यक् स्मृतिको अभ्यासद्वारा साधकको चित्तलाई शुद्ध पारी शान्त पार्नुहुन्छ।
साधना विधि, मन्त्र र पुण्य फल
अष्ट महाबोधिसत्वको साधना अत्यन्त सरल र प्रभावशाली छ, जसका लागि कुनै विशेष तान्त्रिक अभिषेकको अनिवार्य आवश्यकता पर्दैन। साधकले केवल पूर्ण श्रद्धाका साथ उनीहरूको नाम स्मरण गर्ने, मन्त्र जप गर्ने र उनीहरूका गुणहरूलाई आफ्नो जीवनमा अनुकरण गर्ने संकल्प गर्नुपर्दछ।
साधनाको प्रारम्भमा बुद्ध, धर्म र संघ (त्रिरत्न) को शरण गमन र सम्पूर्ण प्राणीको हितका लागि बुद्धत्व प्राप्त गर्ने बोधिचित्तको उत्पाद गर्नु अनिवार्य छ। साधकले निम्न हृदय मन्त्रहरूको जप गर्न सक्छन्:
मञ्जुश्री: ‘ॐ अरपचन धी’
अवलोकितेश्वर: ‘ॐ मणि पद्मे हुँ’
सर्वनिवारणविष्कम्भिन्: ‘ॐ नी’
प्रत्येक मन्त्रको जप गर्दा सम्बन्धित बोधिसत्वको प्रकाशमय स्वरूपको ध्यान-भावना (चित्तमा स्पष्ट मनन) गर्नाले चित्त शुद्ध हुन्छ र पञ्चक्लेशहरू क्षय हुन्छन्।
साधनाको अन्त्यमा गरिएको सबै पुण्य कार्यलाई ‘सकल सत्त्वहरूको हित र बुद्धत्व प्राप्तिका लागि’ पुण्य परिणामना (पुण्य समर्पण) गर्नुपर्दछ। यस्तो निस्वार्थ साधनाले साधकको जीवनमा शान्ति, सुस्वास्थ्य, र प्रज्ञाको विकास गराउनुका साथै अन्ततः संसारको बन्धनबाट मुक्ति र निर्वाणको मार्ग प्रशस्त गर्दछ।
