के हामीले देखेको संसार साच्चै हो त? बौद्ध दर्शनको दुई सत्य बारे सरल चर्चा
तर, बौद्ध दर्शनले हामीलाई एकछिन रोकिएर सोध्न लगाउँछ: “के तपाईंले जे देखिरहनुभएको छ, त्यो वास्तवमै त्यस्तै छ त?”
गौतम बुद्धका शिक्षाहरूलाई पछि विद्वानहरूले एकदमै सरल तरिकाले बुझाउन एउटा गजबको सिद्धान्त अघि सारे, जसलाई ‘द्विसत्य’ (दुई सत्य) भनिन्छ। नडराउनुहोस्, यो कुनै गाह्रो कुरा होइन। यसको सार यति हो कि संसारलाई हेर्ने दुईवटा तरिका हुन्छन्:
- संवृति सत्य: (बाहिरी वा देखावटी सत्य)
- परमार्थ सत्य: (भित्री वा गहिरो सत्य)
आउनुहोस्, यसलाई एकदमै सजिलो उदाहरणबाट बुझौं।
१. संवृति सत्य: मानिएको सत्य
‘संवृति’ शब्द अलिकति गाह्रो लाग्न सक्छ, यसलाई सरल भाषामा ‘ढाकिएको सत्य’ वा ‘व्यवहारिक सत्य’ भन्न सकिन्छ। यो भनेको हामीले समाज चलाउनको लागि ‘सत्य हो’ भनेर मानिलिएको कुरा हो।
तपाईंको गोजीमा भएको १००० रुपैयाँको नोटलाई हेर्नुहोस्। त्यो के हो? वास्तवमा त्यो एउटा कागजको टुक्रा मात्र हो। यदि सरकारले आजै “यो नोट चल्दैन” भन्यो भने त्यो कागजको खोस्टो हुन्छ।
तर, जबसम्म हामी सबैले “यसको मूल्य १००० रुपैयाँ हो” भनेर मान्छौं, तबसम्म त्यसले १००० रुपैयाँकै काम गर्छ। बजारमा सामान किन्न पाइन्छ। यो नै संवृति सत्य हो। यो कागज भए पनि यसलाई ‘पैसा’ मान्नु हाम्रो व्यवहारिक बाध्यता र आवश्यकता हो।
हाम्रो नाम, हाम्रो नातागोता, मेरो घर, मेरो देश—यी सबै संवृति सत्य हुन्। जीवन जिउनको लागि यी आवश्यक छन्, तर यी सधैं रहिरहने अन्तिम सत्य होइनन्।
२. परमार्थ सत्य: वास्तविक सत्य
‘परमार्थ’ भनेको सबैभन्दा गहिरो सत्य हो। जब हामी कुनै कुराको गहिराइमा पुग्छौं र त्यसको वास्तविक रूप हेर्छौं, तब हामीले परमार्थ सत्य भेट्छौं। परमार्थ सत्यले भन्छ— “कुनै पनि कुराको आफ्नो छुट्टै र स्वतन्त्र अस्तित्व छैन, सबै कुरा मिलेर बनेका हुन्छन्।”
तपाईंले हातमा लिएको चियालाई विचार गर्नुहोस्। हामी भन्छौं— “यो चिया हो।” यो संवृति (बाहिरी) सत्य भयो।
अब गहिरिएर हेरौं (परमार्थ सत्य): चिया के हो त? त्यहाँ पानी छ, चिनी छ, चियापत्ती छ, दूध छ। यदि तपाईंले पानी झिक्नुभयो, दूध झिक्नुभयो र चिनी झिक्नुभयो भने ‘चिया’ कहाँ बाँकी रहन्छ? कतै पनि रहँदैन।
यसको अर्थ, ‘चिया’ भन्ने कुनै ठोस वस्तु छैन, यो त केवल पानी, दूध र चिनीको मिलनलाई दिइएको एउटा नाम मात्र हो। जब हामी यो कुरा बुझ्छौं कि “यो त केवल विभिन्न चीजहरूको मिश्रण मात्र हो”, त्यो बुझाइ नै परमार्थ सत्य हो।
बौद्ध दर्शनमा यसलाई ‘शून्यता’ भनिन्छ। यसको अर्थ ‘केही पनि छैन’ भन्ने होइन, बरु ‘कुनै पनि चीज एक्लै र सधैंभरि रहँदैन’ भन्ने हो।
३. यी दुई सत्य किन बुझ्ने त?
अब तपाईंलाई लाग्ला— “चियालाई चिया नै भनेर खाँदा के बिग्रिन्छ र? यो सब किन जान्नुपर्यो?” एकदम सहि प्रश्न! यो जान्नुका दुई ठूला फाइदा छन्:
- दुःख कम हुन्छ: जब हामी परमार्थ सत्य बुझ्छौं, हामीलाई थाहा हुन्छ कि हाम्रा समस्याहरू, हाम्रो रिस, वा हाम्रो घमण्ड पनि ‘चिया’ जस्तै हुन्। ती स्थायी छैनन्, ती पनि अवस्था अनुसार बनेका हुन् र अवस्था बदलिनासाथ हराउँछन्। यसले हामीलाई तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।
- बाँच्न सजिलो हुन्छ: कोही मान्छे परमार्थ सत्य मात्र बुझेर “सबै मायाजाल हो” भन्दै जङ्गल पस्यो भने उसले खान पाउँदैन। र, कोही संवृति सत्यमा मात्र फस्यो भने “पैसा नै सबथोक हो” भनेर लोभी हुन्छ।
बुद्धको बाटो भनेको ‘मध्यम मार्ग’ हो। यसको अर्थ हो— पैसा कागजको टुक्रा हो (परमार्थ सत्य) भनेर बुझ्ने, तर त्यसलाई जथाभावी नफालेर सहि प्रयोग गर्ने (संवृति सत्य)।
निष्कर्ष
द्विसत्यको सिद्धान्तले हामीलाई जीवनबाट भाग्न सिकाउँदैन, बरु जीवनलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न सिकाउँछ।
हामीले बाहिरी संसार (संवृति सत्य) को नियम पालना गर्नुपर्छ, परिवार र समाजसँग मिलेर बस्नुपर्छ। तर, भित्री मनमा सधैं यो याद राख्नुपर्छ कि— “यो सबै कुरा परिवर्तनशील छ, कुनै पनि कुरालाई समातेर राख्न सकिँदैन।” यति बुझ्यौं भने जीवनमा जस्तोसुकै दुःख पर्दा पनि हामी आत्तिने छैनौं।
