बुद्धका अनगिन्ती शिक्षाप्रद कथाहरूमध्ये एउटा यस्तो मार्मिक कथा छ, जसले हामीलाई आसक्तिको स्वरूप र त्यसबाट मुक्तिको मार्ग स्पष्ट रूपमा देखाउँछ—यो कथा हो, बुद्धका आफ्नै भाइ नन्दको गृहत्याग। यो कथाले क्षणिक सुन्दरता र भित्री शान्तिबीचको भिन्नतालाई उजागर गर्दछ।

सुखको शिखरमा नन्द: जब मोह नै संसार थियो

नन्द, राजा शुद्धोधनका पुत्र र भगवान बुद्धका सौतेनी भाइ, त्यस समयका सबैभन्दा सुन्दर र आकर्षक राजकुमार थिए। उनको जीवन ऐश्वर्य, विलासिता र प्रेमले भरिपूर्ण थियो। उनी त्यस युगकी सबैभन्दा रूपवती युवती, जनपदकल्याणीसँग गहिरो प्रेममा थिए र उनीहरूको विवाहको तयारी हुँदै थियो। नन्दका लागि उनको संसार जनपदकल्याणीको प्रेम र गृहस्थ जीवनको सुखद कल्पनामा सीमित थियो। उनलाई आध्यात्मिक खोज वा भिक्षु जीवनको कठोरतामा कुनै रुचि थिएन।

• रूप र यौवनको मोह: नन्द आफ्नो सुन्दरता र युवावस्थामा मग्न थिए, जसले उनलाई भौतिक संसारमै रमाउन प्रेरित गर्थ्यो।
• जनपदकल्याणीप्रतिको प्रगाढ आसक्ति: उनको जीवनको केन्द्रविन्दु जनपदकल्याणी थिइन्। उनको प्रेम नन्दका लागि सबैभन्दा ठूलो बन्धन थियो।
• गृहस्थ जीवनको सपना: उनको एकमात्र लक्ष्य विवाह गरी एक सुखी र सम्पन्न पारिवारिक जीवन बिताउनु थियो।

यही सुखमय संसारमा रमाइरहेका नन्दको जीवनमा एक दिन बुद्ध भिक्षाटन गर्दै आइपुग्छन्। बुद्धले मौन रूपमा आफ्नो भिक्षापात्र नन्दको हातमा थमाएर विहारतर्फ लाग्नुहुन्छ। आफ्ना अग्रज दाजु र बुद्धको आग्रहलाई नन्दले अस्वीकार गर्न सक्दैनन् र भारी मनले पात्र बोकेर बुद्धको पछि लाग्छन्। तर उनको मन र ध्यान भने घरमा उनको प्रतीक्षा गरिरहेकी प्रियसी जनपदकल्याणीमै अल्झिएको थियो।

बुद्धको प्रज्ञापूर्ण शिक्षण: स्वर्ग र नरकको यात्रा

विहार पुगेपछि पनि नन्दको मन घर फर्कन छटपटाइरहेको थियो। उनको मनको अवस्थालाई आफ्नो प्रज्ञाले बुझेर बुद्धले उनलाई धर्मको शुष्क उपदेश दिनुको सट्टा एक अनौठो र प्रयोगात्मक विधि अपनाउनुभयो— जसलाई बौद्ध दर्शनमा उपाय-कौशल भनिन्छ।

बुद्धले आफ्नो ऋद्धि शक्तिले नन्दलाई स्वर्गलोकको यात्रामा लैजानुहुन्छ। त्यहाँ नन्दले अद्भुत सौन्दर्य भएकी अप्सराहरू देख्छन्। ती अप्सराहरूको अलौकिक सुन्दरताको अगाडि जनपदकल्याणीको रूप फिक्का लाग्न थाल्छ। बुद्धले नन्दलाई सोध्नुहुन्छ, “नन्द, को बढी सुन्दर छ, जनपदकल्याणी कि यी अप्सराहरू?”

नन्दले तुरुन्तै अप्सराहरू सुन्दर भएको स्वीकार्छन्। तब बुद्धले भन्नुहुन्छ, “यदि तिमीले निष्ठापूर्वक भिक्षु जीवनको अभ्यास गर्‍यौ भने, तिमीले यी अप्सराहरू प्राप्त गर्न सक्छौ।” क्षणिक सुन्दरताका भोका नन्द अप्सरा पाउने लोभमा भिक्षु जीवन बिताउन राजी हुन्छन्।

यो बुद्धको करुणा थियो। उहाँले नन्दको इन्द्रिय-सुखप्रतिको आसक्तिलाई नै उनलाई धर्मको मार्गमा टिकाउने माध्यम बनाउनुभयो। तर यो यात्रा यतिमै सकिँदैन। बुद्धले उनलाई नरकको दर्शन पनि गराउनुहुन्छ, जहाँ प्राणीहरूले आफ्नो दुष्कर्मको फल स्वरूप भयानक पीडा भोगिरहेका थिए। यसले नन्दलाई कर्मको सिद्धान्त र क्षणिक सुखको पछि लाग्दा हुने दुर्गतिबारे सचेत गरायो।

हाम्रो जीवनमा पनि यस्तै क्षणिक सुखका ‘अप्सराहरू’ हुन्छन्— चाहे त्यो सामाजिक सञ्जालको मनोरञ्जन होस्, पदको लोभ होस् वा भौतिक वस्तुको चाहना। यी कुराहरूले केही समयका लागि आनन्द देलान्, तर त्यसको पछाडि आउने अतृप्ति र पछुतोले हामीलाई वास्तविक लक्ष्यबाट टाढा लैजान्छ। नन्दले जस्तै हामीले पनि बुझ्नुपर्छ कि स्वर्गको सुख पनि स्थायी हुँदैन।

मोहको अन्त्य र परम शान्तिको प्राप्ति

सुरुमा अप्सरा पाउने लोभले ध्यान र साधना गरे पनि, बुद्धको संगत र धर्मको निरन्तर श्रवणले नन्दको चेतना बिस्तारै जाग्न थाल्यो। उनले सांसारिक सुखको क्षणभंगुरता र दुःखको वास्तविक प्रकृतिलाई बुझ्न थाले। उनले महसुस गरे कि जनपदकल्याणीको प्रेम होस् वा स्वर्गका अप्सराहरूको सौन्दर्य, दुवै अनित्य छन् र अन्ततः दुःखका कारण हुन्।

उनको दृष्टिकोण अब बाहिरी सुखबाट हटेर भित्री शान्ति र निर्वाण को खोजीतर्फ मोडियो। उनले अप्सरा पाउने इच्छालाई पनि त्यागे र चित्तलाई शुद्ध गर्ने साधनालाई तीव्रता दिए।

• आसक्तिको त्याग: उनले जनपदकल्याणी र अप्सराहरू, दुवैप्रतिको आसक्तिलाई जडैदेखि उखेलेर फाले।
• आन्तरिक रूपान्तरण: उनको साधना अब लोभका लागि थिएन, बरु तृष्णा, द्वेष र अविद्याबाट मुक्त हुनका लागि थियो।
• अरहन्त पदको प्राप्ति: गहन साधना र आत्म-निरीक्षणपछि, नन्दले अन्ततः चित्तका सबै मैलहरूलाई नष्ट गरी अरहन्त पद  प्राप्त गरे। उनी जन्म र मृत्युको चक्रबाट सदाका लागि मुक्त भए र परम शान्तिमा लीन भए।

हाम्रो जीवनको शिक्षा

नन्दको कथा केवल एक राजकुमार भिक्षु बनेको सामान्य कथा होइन। यो हामी सबैको कथा हो, जो कुनै न कुनै ‘जनपदकल्याणी’ वा ‘स्वर्गका अप्सरा’ रूपी मोहमा फसेका छौं। बुद्धले नन्दलाई देखाएको मार्ग— सत्यको मार्ग — हामी सबैका लागि खुला छ।

यसले सिकाउँछ कि वास्तविक आनन्द र स्वतन्त्रता बाहिरी वस्तु वा व्यक्तिमा होइन, बरु आन्तरिक त्याग र आत्म-बोधमा निहित छ। मोहका बन्धनहरू जतिसुकै बलिया देखिए पनि, प्रज्ञा र साधनाको माध्यमले तिनलाई तोड्न सकिन्छ।

यो यात्रा सजिलो नहुन सक्छ, तर यसको अन्त्यमा मिल्ने प्रतिफल अतुलनीय छ— पूर्ण शान्ति र निर्वाण ।

अब प्रश्न आफैँलाई सोधौं— के हामी आफ्नो जीवनमा रहेका मोहका बन्धनहरूलाई चिन्न र त्यसबाट मुक्तिको यात्रा सुरु गर्न तयार छौं?