च्योद अभ्यास: अहंकारलाई ‘काट्ने’ साहसपूर्ण यात्रा
बौद्ध धर्ममा, दुःख र संसारिक बन्धनको मूल कारणमध्ये एकलाई अहंकार मानिन्छ। यो ‘म’ भन्ने भावना, आफूलाई अरूभन्दा अलग र स्थायी वस्तु ठान्ने भ्रम, नै सबै पीडाको जड हो भनिन्छ। यस गहन शत्रु – अहंकार – सँग भिड्न र त्यसलाई पार लगाउन विभिन्न आध्यात्मिक अभ्यासहरू छन्। तिब्बती बौद्ध धर्ममा एक अत्यन्त शक्तिशाली, गहन र केही हदसम्म रहस्यमय अभ्यास छ, जसलाई च्योद अभ्यास भनिन्छ। यो अभ्यास सुन्दा अलि डरलाग्दो वा अनौठो लाग्न सक्छ, किनकि यसमा “अहंकारलाई काट्ने” कुरा गरिन्छ। तर यसको वास्तविक अर्थ र प्रक्रिया के हो? किन यो अभ्यासलाई मुक्ति प्राप्तिको लागि यति महत्वपूर्ण मानिन्छ? आज हामी यसै गहन अनुष्ठानको बारेमा चर्चा गर्नेछौं।
च्योद अभ्यास के हो र यसको उत्पत्ति
च्योद (གཅོད་) (Chöd) शब्दको शाब्दिक अर्थ तिब्बती भाषामा ‘काट्नु’ हो। यो अभ्यास विशेष गरी अहंकार, आसक्ति र डरलाई काट्न डिजाइन गरिएको हो। यसको उत्पत्ति ११औं शताब्दीमा महान् तिब्बती योगिनी तथा विद्वान् माचिक लब्ड्रोन (Machig Labdrön) द्वारा भएको मानिन्छ। उहाँलाई ‘प्रज्ञा पारमिताको माता’को रूपमा लिइन्छ र उहाँले यस अभ्यास मार्फत प्रज्ञा (बुद्धिमत्ता) र करुणाको संयोजनमा जोड दिनुभयो।
च्योद अभ्यासमा साधकले केही विशेष वाद्ययन्त्रहरूको प्रयोग गर्दछ:
- डमरु (Damaru): एउटा सानो दुईतर्फी ड्रम, जसको आवाजले चेतना जगाउन र बोलाउन मद्दत गर्छ।
- घण्टी (Drilbu/Bell): यो प्रज्ञा वा शून्यताको प्रतीक हो।
- कङलिङ (Kangling): मानव तिघ्राको हड्डीबाट बनेको एक प्रकारको तुरही। यसको आवाजले सबै प्रकारका प्राणीहरूलाई, विशेष गरी ‘पाहुनाहरू’ (यसबारे पछि चर्चा गरिनेछ) लाई आमन्त्रण गरेको कल्पना गरिन्छ।
यो अभ्यास प्रायः शमशान घाट , गुफाहरू, एकान्त र डरलाग्दा ठाउँहरूमा गरिन्छ। यस्ता ठाउँहरूमा अभ्यास गर्नुको उद्देश्य हो, मृत्यु, अज्ञात र भय सँग प्रत्यक्ष रूपमा भिड्नु, किनकि यी कुराहरूप्रतिको डर नै अहंकारको एउटा ठूलो आधार हो।
अहंकारलाई ‘काट्ने’ प्रक्रिया
च्योद अभ्यासको सबैभन्दा विशिष्ट र केन्द्रीय अंश भनेको आफ्नो भौतिक शरीरलाई भेटीको रूपमा चढाउने ध्यान र कल्पना हो। यसमा साधकले आफ्नो शरीरलाई, जुन ‘म’ भन्ने भावना र आसक्तिको मुख्य आधार हो, त्यसलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर असंख्य भोका प्राणीहरू, कर्मिक ऋण तिर्नुपर्ने प्राणीहरू, र सबै संसारी प्राणीहरूलाई प्रसादको रूपमा चढाएको कल्पना गर्छ।
यो सुन्दा क्रूर वा आत्म-हानिकारक लागे पनि, यो वास्तविक शरीर काट्नु होइन, बरु शरीरप्रतिको गहिरो आसक्ति र ‘मेरो’ भन्ने स्वामित्वको भावनालाई परित्याग गर्ने एउटा शक्तिशाली र प्रतीकात्मक विधि हो। यस अभ्यासमा, साधकले आफ्नो शरीरलाई ‘भव्य भोज‘ को रूपमा प्रस्तुत गर्छ, जहाँ विभिन्न प्रकारका ‘पाहुनाहरू’लाई आमन्त्रण गरिन्छ:
- कर्मिक ऋण भएका पाहुनाहरू: विगतमा साधकले हानि पुर्याएका वा ऋण लिएका प्राणीहरू। उनीहरूलाई शरीर दिएर ऋण चुक्ता गरिएको कल्पना गरिन्छ।
- दयाका पाहुनाहरू: भोका प्रेत, निम्न योनीका प्राणीहरू र जसलाई मद्दतको आवश्यकता छ, उनीहरूलाई करुणापूर्वक शरीरको भेटी चढाइन्छ।
- धर्मपाल तथा सुरक्षात्मक शक्तिहरू: जसले धर्म अभ्यासमा साथ दिन्छन्, उनीहरूलाई पनि सम्मान स्वरूप भेटी चढाइन्छ।
यो उत्कृष्ट दान पारमिता (Paramita of Generosity) को अभ्यास हो, जहाँ साधकले आफ्नो सबैभन्दा मूल्यवान र आसक्तिको स्रोत – आफ्नो शरीर – लाई निसंकोच त्याग गर्छ। यसरी, ‘म’ र ‘मेरो शरीर’ भन्ने अहंकारको पकड कमजोर हुँदै जान्छ। शरीरलाई केवल धर्म अभ्यास गर्ने एउटा साधनको रूपमा हेर्न सिकिन्छ, न कि ‘म’ भन्ने स्थायी पहिचानको आधार। यस प्रक्रियाले अहंकारको जडमा सिधै प्रहार गर्छ, जसले गर्दा यसलाई ‘काट्ने’ भनिएको हो।
च्योद अभ्यासका फाइदा र यसको गहिराई
च्योद अभ्यासका धेरै गहिरा फाइदाहरू छन्। यो केवल शारीरिक भेटीको कल्पना मात्र होइन, बरु मनको रूपान्तरणको एक पूर्ण प्रक्रिया हो।
- डरलाई जित्ने शक्ति: शमशान वा डरलाग्दा ठाउँमा अभ्यास गर्दा मृत्यु, अज्ञात, र भूत-प्रेत प्रतिको डर कम हुँदै जान्छ। मनमा साहस र स्थिरता आउँछ।
- आसक्तिमा कमी: शरीर र भौतिक वस्तुहरूप्रतिको आसक्ति घट्छ, जसले गर्दा दुःखको एउटा प्रमुख कारण हट्छ।
- करुणाको विकास: सबै प्राणीहरूलाई आफ्नो शरीरको भेटी चढाउँदा मनमा असीमित करुणाको भावना जागृत हुन्छ।
- अहंकारको विघटन: ‘म’ भन्ने भ्रमित पहिचानमाथि सीधा प्रहार गर्दा अहंकारको पकड खुकुलो हुन्छ।
- शून्यताको बोध: शरीर र ‘म’ को स्थायी अस्तित्व छैन भन्ने बोध हुँदा शून्यता (emptiness) को गहिरो ज्ञान प्राप्तिका लागि आधार तयार हुन्छ।
मैले सुनेको छु कि जो व्यक्तिहरूले च्योद अभ्यासलाई गहिराईपूर्वक गर्छन्, उनीहरूमा एक किसिमको निडरता, अविचलित शान्ति र सबै प्राणीप्रति नैसर्गिक करुणा देखिन्छ। यो सायद डर र अहंकारलाई जित्न सकेपछिको स्वाभाविक परिणाम हो।
“च्योद अभ्यासले मानव जीवनमा पार्ने प्रभाव | डर नियन्त्रणमा कस्तो ज्ञान ? Khenpo Gyaltsen ।।NB TV”
अन्त्यमा, च्योद अभ्यास भनेको आफैंलाई शारीरिक रूपमा हानि पुर्याउनु होइन। यो अहंकार, डर र आसक्तिका मानसिक गाँठाहरूलाई काटेर मुक्तिको बाटोमा अगाडि बढ्ने एक शक्तिशाली आध्यात्मिक प्रविधि हो। यसले हामीलाई ‘म’ भन्ने सीमित घेराबाट बाहिर निकालेर विशाल करुणा र प्रज्ञाको संसारमा प्रवेश गराउँछ। यो अभ्यास गहन भए पनि, यसको सही बुझाइ र गुरुको मार्गदर्शनमा गरिएमा, यो आत्म-रूपान्तरण र मोक्ष प्राप्तिको एक असाधारण मार्गबन्न सक्छ। छ्योड अभ्यासले हामीलाई सम्झाउँछ कि वास्तविक शक्ति र स्वतन्त्रता हाम्रो मनभित्र लुकेको डर र अहंकारलाई जित्नमा निहित छ।
