एकै दिन १५ मिटर अग्ला १०८ स्तूप निर्माण, करिब दुई लाख मानिसको सहभागिता । आध्यात्मिकता, प्रकृति संरक्षण र आर्थिक समृद्धिलाई जोडेर नयाँ सहर बनाउँदै भुटान
१५ कार्तिक, काठमाडौं: हिमाली मुलुक भुटानले आध्यात्मिकता र आधुनिक विकासलाई एकसाथ अघि बढाउने आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षी योजनाअन्तर्गत आइतबार ऐतिहासिक सामूहिक निर्माण अभियान सम्पन्न गरेको छ । दक्षिणी भुटानको गेलेफुमा ४० हजारभन्दा बढी स्वयंसेवकले एकै दिन १०८ वटा विशाल बौद्ध स्तूप निर्माण गरेका छन् ।
भारतसँग सीमा जोडिएको गेलेफु क्षेत्रमा निर्माणाधीन ‘गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी’ परियोजनाअन्तर्गत यी स्तूप बनाइएका हुन् । प्रत्येक स्तूप १५ मिटर अग्लो छ । माउ छु नदीको किनारमा करिब १२ किलोमिटर लामो क्षेत्रमा यी स्तूपहरू निर्माण गरिएका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था एएफपीका अनुसार शनिबार मध्यरातपछि सुरु भएको सामूहिक निर्माण अभियानमा ४० हजारभन्दा बढी स्वयंसेवक सहभागी भएका थिए । आयोजकहरूले यसलाई ढुङ्गा र माटोमा स्थायी रूपमा अभिव्यक्त गरिएको सामूहिक प्रार्थनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
कार्यक्रममा करिब दुई लाख मानिस उपस्थित भएको आयोजक अधिकारीहरूले जनाएका छन् । आठ लाखभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको भुटानमा यति ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरू एउटै अभियानमा भेला हुनु आफैँमा उल्लेखनीय घटना हो ।
राजा आफैँ सहभागी, असम्भवजस्तो लागेको काम सफल भएको प्रतिक्रिया
भुटानका राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुकले यस ऐतिहासिक अभियानको नेतृत्व गरेका हुन् ।
आइतबार आयोजित समारोहमा राजाले एकै दिन १०८ स्तूप निर्माण गर्ने योजना सफल हुनेमा आफूलाई सुरुमा चिन्ता लागेको बताएका थिए । उनले सबैको सामूहिक प्रयासबाट योजना सफल भएकोमा कृतज्ञता व्यक्त गरे ।
यो परियोजना राजाले सन् २०२६ फेब्रुअरी २१ मा घोषणा गरेका थिए । त्यसयता हजारौँ स्वयंसेवकले निर्माणस्थलको तयारी, जमिन सम्याउने, जग निर्माण, सामग्री सङ्कलन तथा अन्य पूर्वाधार तयार गर्ने काम गरेका थिए । अन्तिम चरणमा आइतबार सबै स्तूपलाई एकसाथ पूर्ण आकार दिने अभियान सञ्चालन गरिएको हो ।
यसमा विद्यार्थी, किसान, चिकित्सक, भिक्षु, अवकाशप्राप्त नागरिक तथा विदेशमा रहेका भुटानी नागरिकसमेत सहभागी भएका थिए । भुटानमा सामुदायिक हितका लागि स्वेच्छाले श्रमदान गर्ने परम्परालाई ‘झाब्तो’ भनिन्छ । यसलाई सामाजिक जिम्मेवारी मात्र नभई आध्यात्मिक पुण्यकर्मका रूपमा पनि लिइन्छ ।
किन बनाइए १०८ स्तूप ?
बौद्ध धर्ममा १०८ सङ्ख्याको विशेष आध्यात्मिक महत्त्व छ । विभिन्न बौद्ध परम्परामा १०८ लाई मानिसका मानसिक क्लेश, आसक्ति तथा तिनबाट मुक्त हुने साधनासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । बौद्ध जपमालामा सामान्यतया १०८ दाना हुने परम्परा पनि यही धार्मिक प्रतीकात्मकतासँग सम्बन्धित छ ।
भुटानमा निर्माण गरिएका स्तूपहरूलाई ‘जाङ्छुब छोर्तेन’ अर्थात् बोधि प्राप्तिको प्रतीक स्तूप भनिएको छ । प्रत्येक स्तूपको उचाइ १५ मिटर र एक स्तूपदेखि अर्को स्तूपको केन्द्रसम्मको दूरी १०८ मिटर राखिएको छ । यसरी माउ छु नदीको किनारमा करिब १२ किलोमिटर लामो स्तूपहरूको शृङ्खला निर्माण गरिएको छ । वज्रयान बौद्ध परम्परामा स्तूप बुद्धको प्रज्ञा, करुणा र बोधिको प्रतीक मानिन्छ । स्तूपभित्र पवित्र ग्रन्थ, मन्त्र तथा धार्मिक सामग्री राख्ने परम्परा छ । आयोजकहरूका अनुसार यी स्तूपको निर्माण सबै प्राणीको सुख, शान्ति र कल्याणप्रति समर्पित गरिएको हो ।
७१ वर्षका किसान पनि श्रमदानमा
यस अभियानमा सहभागी ७१ वर्षीय किसान थुक्तेन छिरिङले आफूले जीवनभर घरपरिवारको जिम्मेवारीका कारण धार्मिक गतिविधिमा पर्याप्त समय दिन नपाएको बताएका छन् । उनले जीवनको उत्तरार्धमा आध्यात्मिक कार्यमा सहभागी हुन पाउनुलाई महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिएको बताए ।
त्यसैगरी युवा सशक्तीकरणका क्षेत्रमा कार्यरत ६५ वर्षीय निमा ग्याल्छेनले यो अभियान भुटानको इतिहासमा पुस्तौँसम्म स्मरण गरिने बताएका छन् । गेलेफुकी ५६ वर्षीया स्थानीय बासिन्दा विष्णुमाया मोक्ताङले प्रस्तावित माइन्डफुलनेस सिटीको भविष्यप्रति उत्साह व्यक्त गरेकी छन् । उनले आफ्नो जीवनकालमै नयाँ सहर निर्माण भएको देख्न पाउने आशा व्यक्त गरिन् ।
के हो गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी ?
भुटानले भारतसँग सीमा जोडिएको दक्षिणी क्षेत्रमा नयाँ सहर निर्माण गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षी परियोजना अघि बढाएको छ । यसको नाम ‘गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी’ राखिएको छ । यो परम्परागत अर्थमा केवल आवासीय वा व्यापारिक सहर होइन । यहाँ आर्थिक विकाससँगै मानिसको मानसिक तथा आध्यात्मिक कल्याण, वातावरण संरक्षण र सामाजिक सन्तुलनलाई महत्त्व दिने अवधारणा अघि सारिएको छ ।
भुटानका राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुकले सन् २०२४ मा विशेष राजकीय बडापत्रमार्फत यस क्षेत्रलाई विशेष प्रशासनिक क्षेत्रका रूपमा स्थापना गरेका थिए । परियोजनाअन्तर्गत दिगो व्यवसाय, हरित प्रविधि, शिक्षा, पर्यटन, वित्तीय सेवा तथा अन्तर्राष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्ने योजना छ ।
यसको उद्देश्य भुटानमा नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्नु, आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्नु र अवसरको खोजीमा विदेश पलायन भइरहेका युवाहरूलाई स्वदेशमै आकर्षित गर्नु हो ।
भुटानले लामो समयदेखि कुल गार्हस्थ्य उत्पादनसँगै ‘सकल राष्ट्रिय खुसी’ अर्थात् ग्रस नेसनल ह्यापिनेसलाई विकासको महत्त्वपूर्ण आधार मान्दै आएको छ । गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीलाई त्यही दर्शनको आधुनिक आर्थिक र सहरी प्रयोगका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
विमानस्थल, रेलमार्ग र डिजिटल अर्थतन्त्रको योजना
गेलेफु राजधानी थिम्पुबाट करिब २४० किलोमिटर टाढा पर्छ । सन् २०१७ को जनगणनाअनुसार यस क्षेत्रमा १० हजारभन्दा कम मानिस बसोबास गर्थे । तर आगामी वर्षहरूमा यो क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, पर्यटन र आर्थिक गतिविधिको नयाँ केन्द्र बनाउने योजना छ । यसका लागि भारतको आसाम राज्यको रेल सञ्जालसँग गेलेफुलाई जोड्ने प्रस्ताव अघि सारिएको छ । सन् २०२९ सम्म अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्य पनि राखिएको छ ।
भुटानले जलविद्युत्बाट उत्पादित अतिरिक्त ऊर्जाको प्रयोग गरेर बिटक्वाइन उत्खनन गर्दै आएको छ । डिजिटल सम्पत्तिलाई समेत नयाँ सहरको आर्थिक विकासमा उपयोग गर्ने योजना रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले जनाएका छन् ।
भारतीय उद्योगपति गौतम अडानी पनि सन् २०२६ जनवरीमा गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीको संस्थापक सदस्यका रूपमा आबद्ध भएका थिए । यद्यपि, यति ठूलो परियोजना सम्पन्न गर्न आवश्यक लगानी आकर्षित गर्न सकिने वा नसकिने विषयमा अर्थशास्त्री तथा विश्लेषकहरूले प्रश्न उठाएका छन् ।
१०८ स्तूप निर्माणमा दुई करोड १० लाख अमेरिकी डलर
गेलेफुमा निर्माण गरिएका १०८ स्तूपको अनुमानित लागत दुई करोड १० लाख अमेरिकी डलर रहेको छ । आयोजकहरूका अनुसार सबै स्तूपलाई एकमाथि अर्को राख्ने हो भने तिनको कुल उचाइ एक हजार ६२० मिटर पुग्छ । यो इजिप्टको गिजास्थित महान् पिरामिडको उचाइभन्दा दस गुणाभन्दा बढी हो ।
तर यी स्तूपलाई एउटै विशाल संरचनाका रूपमा नभई नदीकिनारको करिब १२ किलोमिटर क्षेत्रमा क्रमबद्ध रूपमा निर्माण गरिएको छ । यो परियोजनामा भुटानी नागरिकले आफ्नो बचत, पहिलो तलब, व्यक्तिगत आम्दानी तथा सामूहिक चन्दाबाट समेत सहयोग गरेका छन् । देशबाहिर बसोबास गर्ने भुटानी नागरिकले पनि आर्थिक तथा स्वयंसेवी योगदान गरेका छन् ।
बुद्ध पृथ्वीमा फर्किएको पर्वकै दिन ऐतिहासिक निर्माण
१०८ स्तूप निर्माणका लागि नोभेम्बर १ को दिन छनोट गर्नुको विशेष धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व छ । यो दिन तिब्बती बौद्ध परम्पराको प्रमुख पर्व ‘ल्हाबाब दुछेन’ परेको छ । बौद्ध परम्परागत मान्यताअनुसार बुद्धले देवताहरूको लोकमा आफ्नी मातालाई धर्मोपदेश दिएपछि पृथ्वीमा पुनः अवतरण गरेको घटनाको स्मरणमा यो पर्व मनाइन्छ ।
भुटानका लागि नोभेम्बर १ अर्को कारणले पनि महत्त्वपूर्ण छ । यो राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुकको राज्याभिषेक दिवस हो । यसरी धार्मिक पर्व र राजकीय दिवसको अवसर पारेर आयोजना गरिएको निर्माण अभियानले भुटानको बौद्ध सांस्कृतिक पहिचान तथा राष्ट्रिय एकतालाई जोडेको छ ।
कार्यक्रममा थाइल्यान्डका प्रधानमन्त्री अनुटिन चार्नविराकुलसमेत सहभागी भएका थिए । उनलाई समारोहमा आमन्त्रित एकमात्र विदेशी सरकार प्रमुखका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
आध्यात्मिकता र विकासको नयाँ प्रयोग
आधुनिक विश्वमा विकासलाई सामान्यतया आर्थिक वृद्धि, पूर्वाधार निर्माण, औद्योगिकीकरण र भौतिक सुविधाको विस्तारसँग जोडेर हेरिन्छ । भुटानले भने विकासको मूल्याङ्कनमा मानिसको खुसी, मानसिक शान्ति, सामाजिक सम्बन्ध र प्रकृतिसँगको सन्तुलनलाई पनि स्थान दिनुपर्ने अवधारणा अघि सार्दै आएको छ । माइन्डफुलनेस सिटी त्यही अवधारणाको महत्त्वाकाङ्क्षी प्रयोग हो ।
बौद्ध दर्शनमा सजगता अर्थात् माइन्डफुलनेसलाई वर्तमान क्षणका अनुभव, विचार र भावनाप्रति स्पष्ट चेतनासहित उपस्थित रहने अभ्यासका रूपमा बुझिन्छ । यसले मानिसलाई आफ्ना मानसिक प्रतिक्रियाहरू बुझ्न, आसक्ति तथा आवेगको प्रभाव पहिचान गर्न र विवेकपूर्ण जीवनयापन गर्न प्रेरित गर्छ ।
यद्यपि, एउटा सहरलाई माइन्डफुलनेस सिटी नामकरण गर्दैमा त्यहाँका नागरिक स्वतः शान्त र सुखी हुने होइनन् । यसको वास्तविक सफलता रोजगारी, सार्वजनिक सेवा, सामाजिक न्याय, वातावरण संरक्षण, आर्थिक अवसर तथा नागरिकको जीवनस्तरमा आउने परिवर्तनबाट मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
भुटानको यो परियोजनाले आध्यात्मिक आदर्श र आधुनिक अर्थतन्त्रबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने महत्त्वपूर्ण प्रश्नको व्यावहारिक परीक्षण गर्नेछ ।
४० हजारभन्दा बढी स्वयंसेवकको सहभागितामा एकै दिन निर्माण गरिएका १०८ बौद्ध स्तूपले भने गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीको यात्रामा एउटा उल्लेखनीय अध्याय थपेका छन् ।
