वज्रयान बौद्ध धर्म र चौरासी महासिद्धहरूको साधना

वज्रयान बौद्ध धर्मको परिचय वज्रयान बौद्ध धर्म आठौँदेखि बाह्रौँ शताब्दीको बीचमा विकसित भएको एक प्रभावकारी तान्त्रिक मार्ग हो। यसले बुद्धत्व प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई निकै द्रुत र व्यावहारिक बनायो। यस साधना पद्धतिको मुख्य आधार चौरासी महासिद्धहरूलाई मानिन्छ। उनीहरूले लौकिक जीवनका सामान्य अनुभवलाई नै बुद्धत्व प्राप्तिको उपाय बनाएका थिए। महायानको दार्शनिक जग र शून्यताको बोधलाई व्यवहारमा उतार्न उनीहरूको भूमिका निर्णायक मानिन्छ। वज्रयान बौद्ध धर्म र पाल साम्राज्यको योगदान पूर्वी भारतको पाल साम्राज्यलाई बौद्ध धर्मको अन्तिम स्वर्ण युग मानिन्छ। राजा गोपालदेखि देवपालसम्मका शासकहरूले विक्रमशिला र नालन्दा जस्ता महाविहारहरूको संरक्षण गरे। त्यहाँ तान्त्रिक विद्याको…

Read More

ईलामको बौद्धधाममा अमिताभ बुद्धको भव्य प्राणप्रतिष्ठान तथा उद्घाटन कार्यक्रम

ईलामको बौद्धधाममा अमिताभ बुद्धको भव्य प्राणप्रतिष्ठान तथा उद्घाटन कार्यक्रम नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्ला ईलाम, प्राकृतिक सौन्दर्यका साथै अब धार्मिक पर्यटनको पनि प्रमुख गन्तव्य बन्दैछ। ईलाम जिल्लाको सूर्योदय नगरपालिका-३ मा अवस्थित पवित्र बौद्धधाममा नवनिर्मित अमिताभ बुद्ध (जसलाई बौद्ध परम्परामा साङ्गे होपामे भनिन्छ) को प्रतिमा प्राणप्रतिष्ठान (राब्ने) तथा उद्घाटन कार्यक्रम आयोजना हुँदैछ। यो ऐतिहासिक र आध्यात्मिक समारोहले सम्पूर्ण बौद्ध धर्मावलम्बी र शान्तिप्रेमीहरूको ध्यानाकर्षण गरेको छ। गुगल सर्चमा ईलामको धार्मिक स्थल खोज्ने पर्यटकहरूका लागि यो एउटा महत्त्वपूर्ण जानकारी हो। अमिताभ बुद्ध (साङ्गे होपामे) प्रतिमाको निर्माण र महत्त्व सूर्योदय नगरपालिकाको बौद्धधाममा निर्माण भएको यो…

Read More

वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण: महासुख र शून्यताको दिव्य मार्ग

वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण: महासुख र शून्यताको दिव्य मार्ग वज्रयान बौद्ध परम्परामा वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उहाँ अनुत्तरयोग तन्त्रकी प्रमुख देवी हुनुहुन्छ। उहाँलाई ‘सर्वबुद्धडाकिनी’ को रूपमा पनि चिनिन्छ। वज्रयोगिनी मानव चित्तको शुद्धता र परम ज्ञानको साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ। तसर्थ, उहाँको तान्त्रिक प्रतिमा एउटा गहिरो आध्यात्मिक मानचित्र हो। यसले साधकलाई अविद्याको अन्धकारबाट मुक्त गर्छ। साथै, यसले निर्वाणको परम प्रकाशतर्फ बाटो देखाउँछ। यस लेखमा हामी वज्रयोगिनीका प्रतीक र तिनका गम्भीर अर्थबारे चर्चा गर्नेछौं। वज्रयोगिनीको प्रतिमा लक्षण: रक्त वर्ण र यौवन वज्रयोगिनीको शरीर गाढा रातो रङ्गको छ। यो रङ्ग प्रभातकालीन सूर्य वा…

Read More

भैषज्यगुरु बुद्ध १२ प्रणिधान: आरोग्यताको मार्ग

भैषज्यगुरु बुद्ध १२ प्रणिधान: आरोग्यताको मार्ग भैषज्यगुरु बुद्धलाई महायान बुद्ध धर्ममा करुणा, प्रज्ञा र मुक्तिको प्रतीक मानिन्छ। उहाँलाई ‘भैषज्यगुरु वैडूर्यप्रभा राज’ पनि भनिन्छ। यी बुद्ध शारीरिक रोग मात्र होइन, मानसिक क्लेश पनि निको पार्ने महावैद्य हुनुहुन्छ। उहाँको आराधनाले शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक जागरण दिन्छ। यस लेखमा हामी भैषज्यगुरु बुद्ध प्रणिधानबारे चर्चा गर्नेछौं। बुद्ध धर्ममा उपचारको आध्यात्मिक आधार बुद्ध धर्ममा उपचारको अवधारणा ‘चार आर्य सत्य’ बाट सुरु हुन्छ। बुद्धले दुःखलाई रोग, यसको कारणलाई निदान भन्नुभयो। दुःख निवारणलाई स्वास्थ्य र अष्टाङ्गिक मार्गलाई औषधि मान्नुभयो। यस दर्शनमा आधारित भैषज्यगुरु बुद्धले प्राणीहरूको…

Read More

वज्रयान बौद्ध धर्ममा क्रोध-विघ्नान्तक देवता

वज्रयान बौद्ध धर्ममा क्रोध-विघ्नान्तक देवता वज्रयान बौद्ध धर्ममा, विशेषगरी अनुत्तरयोग तन्त्रमा, गहिरो ध्यान र साधनाका विधिहरू अभ्यास गरिन्छन्। यस परम्परामा बाहिरी रूपमा डरलाग्दा र क्रोधित देखिने देवताहरूको पूजा गरिन्छ। यी देवताहरूलाई ‘क्रोध-विघ्नान्तक देवता’ भनिन्छ। यद्यपि, यिनीहरू शान्ति र अहिंसाको उपदेश दिने बुद्धको सिद्धान्तविपरीत लाग्न सक्छन्। तर, वास्तवमा यी उग्र रूपहरू सत्वप्राणीहरूको अज्ञानता (अविद्या) र अहंकार नष्ट गर्न प्रकट भएका महाकरुणाका स्वरूप हुन्। क्रोध-विघ्नान्तक देवता: अविद्याका परम विनाशक जन्म-मरणको चक्रमा फसेका प्राणीहरूलाई अविद्या र क्लेशबाट मुक्त गराउन शान्त उपायले मात्र सधैं सम्भव हुँदैन। त्यसैले, बोधिसत्वहरूले प्राणीहरूको हितका लागि आफ्नो अपार करुणालाई…

Read More

बौद्ध ध्यान विधि: नवप्रवेशीका लागि पूर्ण मार्गदर्शक

बौद्ध ध्यान विधि: नवप्रवेशीका लागि पूर्ण मार्गदर्शक आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानसिक शान्ति पाउनु चुनौतीपूर्ण छ। यस्तो अवस्थामा बौद्ध ध्यान विधिले हाम्रो अस्थिर मनलाई शान्त पार्न मद्दत गर्छ। यसले जीवनलाई सकारात्मक र अर्थपूर्ण मार्गमा डोर्‍याउँछ। भगवान् बुद्धले दुःखबाट मुक्त भई निर्वाण प्राप्त गर्न ध्यानको मार्ग देखाउनुभएको थियो। बौद्ध धर्ममा ध्यान भन्नाले मनको गहिराइ बुझ्ने साधना हो। यसले यथार्थलाई स्वीकार गर्न र मनलाई विकारमुक्त राख्न सिकाउँछ। यो लेख नवप्रवेशीहरूले कसरी बौद्ध ध्यान अभ्यास सुरु गर्न सक्छन् भन्नेमा केन्द्रित छ। शारीरिक आसन: वैरोचनका सात ध्यान मुद्रा ध्यान अभ्यास सुरु गर्नुअघि शारीरिक आसनको ठूलो…

Read More

रञ्जना लिपि भनेको के हो? इतिहास, महत्त्व र बौद्ध परम्परामा यसको स्थान

रञ्जना लिपि भनेको के हो? इतिहास, महत्त्व र बौद्ध परम्परामा यसको स्थान रञ्जना लिपि नेपालमण्डलमा विकास भएको एक प्राचीन र पवित्र बौद्ध लिपि हो। एघारौँ शताब्दीमा काठमाडौँ उपत्यकामा जन्मिएको यो लिपि महायान र बज्रयान परम्पराको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो। बुद्धको देश नेपाल; जहाँको प्रत्येक ढुङ्गामा धर्मको बास छ र प्रत्येक अक्षरमा निर्वाणको खोजी। एघारौँ शताब्दीको हाराहारीमा नेपालमण्डल (काठमाडौँ उपत्यका) मा विकास भएको ‘रञ्जना लिपि’ महायान र बज्रयान बौद्ध परम्पराको सबैभन्दा सुन्दर र पवित्र अभिव्यक्तिको रूपमा स्थापित छ। यो लिपिको प्रत्येक वक्रता र रेखामा सम्यक सम्बुद्धको गम्भीर देशना र शून्यताको…

Read More

काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्ति र महामञ्जुश्रीको दिव्य गाथा: प्रज्ञा र सिर्जनाको संगम

काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्ति र महामञ्जुश्रीको दिव्य गाथा: प्रज्ञा र सिर्जनाको संगम नेपाल मण्डलको मुटुमा अवस्थित काठमाडौँ उपत्यका केवल एउटा भौगोलिक भू-भाग मात्र होइन, यो त अध्यात्म, इतिहास र प्रज्ञाको एउटा जीवित सङ्ग्रहालय हो। प्राचीन बौद्ध शास्त्र ‘स्वयम्भू पुराण’का अनुसार, आज हामीले देख्ने यो हराभरा उपत्यका प्रागैतिहासिक कालमा एउटा विशाल र गहिरो दह थियो, जसलाई ‘नागदह’ वा ‘कालीदह’ भनिन्थ्यो। यस पवित्र दहको बीचमा एउटा दिव्य कमलको फूलमा स्वयम्भू ज्योति (धर्मधातु वागीश्वर) को प्राकट्य भएको थियो। यही ज्योतिको दर्शन गर्न र मानव सभ्यताको जग बसाल्न महाचीनको पञ्चशीर्ष पर्वतबाट बोधिसत्व महामञ्जुश्रीको आगमन भएको…

Read More

तनावपूर्ण समयमा मनलाई कसरी सन्तुलित राख्ने? जोन काबाट-जिन र रेपा संघको विशेष अभियान

तनावपूर्ण समयमा मनलाई कसरी सन्तुलित राख्ने? जोन काबाट-जिन र रेपा संघको विशेष अभियान आजको आधुनिक युगमा मानिस बाहिरबाट जति सुखी देखिए पनि भित्रबाट त्यति नै अशान्त र तनावग्रस्त छ। प्रविधिको चरम विकासले भौतिक जीवन सहज बनाए पनि मानसिक शान्ति झन् टाढा हुँदै गएको आभास हुन्छ। यस्तो गम्भीर परिस्थितिमा मानसिक सन्तुलन कायम राख्ने अचुक विधिको बारेमा चर्चा गर्न रेपा संघले विश्वप्रसिद्ध वक्ता तथा वैज्ञानिक जोन काबाट-जिनसँग एक विशेष संवाद कार्यक्रमको आयोजना गरेको छ। यस लेखमा हामी उक्त कार्यक्रमको सार र वर्तमान समयमा सम्यक् स्मृति (सचेतना वा माइन्डफुलनेस) को महत्वबारे विस्तृत चर्चा…

Read More

समय मन्त्र र वज्रसत्वको शत-अक्षर मन्त्र: आध्यात्मिक शुद्धीकरण र पुण्य सञ्चयको मार्ग

  समय मन्त्र र वज्रसत्वको शत-अक्षर मन्त्र: आध्यात्मिक शुद्धीकरण र पुण्य सञ्चयको मार्ग बौद्ध धर्मको वज्रयान परम्परामा ‘समय’ (संस्कृत: समया) शब्दको अत्यन्तै गम्भीर र पवित्र अर्थ छ। यहाँ ‘समय’ भन्नाले काल वा घडी नभएर साधक र गुरु, वा साधक र उसको इष्टदेव (यिदाम) बीचको एक अटुट प्रतिज्ञा, प्रेमको बन्धन र आध्यात्मिक सम्बन्धलाई बुझाउँछ। समय मन्त्रको निरन्तर अभ्यासले साधकलाई आफ्नो मूल बुद्धत्व स्वभावसँग पुनः मिलन गराउँछ र जीवनका भारी कर्महरूलाई पखाल्ने कार्य गर्दछ। समय मन्त्रको गहिराइ र महत्त्व ‘समय’को अर्थ वचन, प्रतिज्ञा, मिलन र बोधिसत्व आचरणको पूर्ण प्रतिबद्धता हो। जब हामी…

Read More