भार्दो थोडोल: अन्तरभावको गम्भीर मर्म र चेतनाको महायात्रा
महागुरु पद्मसंभवको अनुत्तर प्रज्ञाबाट प्रकट भएको यो ‘भार्दो थोडोल’ सद्धर्मको एक अनमोल आध्यात्मिक निधि हो। यसलाई सामान्यतया मृत्युपछिको मार्गदर्शक भनिए तापनि यो वास्तवमा ‘अन्तरभाव’ मा श्रवणद्वारा प्राप्त हुने प्राकृतिक मुक्तिको महायान तथा वज्रयान पद्धति हो। संसार र निर्वाणको बीचमा रहेको यो अन्तरभाव नै साधकका लागि बुद्धत्व प्राप्त गर्ने सबैभन्दा स्वर्ण अवसर हो। यस महान् शिक्षाले प्राणीको चेतनालाई अज्ञानताको अन्धकारबाट मुक्त गरी धर्मकायको परम प्रकाशतर्फ डोर्याउने सामर्थ्य राख्दछ। यो मार्ग केवल अन्तिम समयका लागि मात्र नभई, जीवित छँदै चित्तको स्वभाव चिन्न र क्लेशहरूबाट मुक्त हुनका लागि एउटा गम्भीर मार्गदर्शक हो।
अन्तरभावको अर्थ र श्रवणद्वारा मुक्तिको मार्ग
‘भार्दो’ को वास्तविक अर्थ दुई अवस्थाहरूको बीचको सन्धि वा अन्तरभाव हो। हाम्रो चेतना जब एउटा शरीर त्यागेर अर्को जन्मको खोजीमा रहन्छ, त्यो अवस्थालाई नै अन्तरभाव भनिन्छ। यो केवल मृत्युपछिको घटना मात्र नभई, अविद्या र बोधिचित्त बीचको सूक्ष्म क्षण पनि हो। ‘थोडोल’ ले श्रवण वा बुझाइको माध्यमबाट प्राप्त हुने प्राकृतिक मुक्तिको बोध गराउँदछ। यस जीवनमा गरिने साधना र कुशल कर्मले नै अन्तरभावमा हुने डर, त्रास र भ्रमहरूलाई चिर्ने सामर्थ्य दिन्छ। जब हामी आफ्ना आसक्ति, राग र द्वेष जस्ता विषहरूलाई त्यागेर बोधिसत्त्वको भावमा ती भ्रमहरूको सामना गर्दछौं, तब हामीले अन्तरभावको वास्तविक मर्म र मुक्तिको मार्ग पहिल्याउँछौं।
जीवित छँदै गरिने साधना र अनुत्तर योग तन्त्र
यो शिक्षालाई बौद्ध दर्शनका उच्च श्रेणीका योग साधनाहरू जस्तै गुह्यसमाज, चक्रसंवर र वज्रयोगिनी साधनासँग तुलना गरिएको छ। यी साधनाहरूले मानिसको शरीरभित्रको उर्जा र चित्तको सूक्ष्म तहलाई स्पर्श गर्दछन्। यस मार्गमा साधकले आफ्नो चेतनालाई मण्डलका विभिन्न बुद्ध स्वरूपहरूमा विलीन गर्दै शून्यताको प्रत्यक्ष अनुभव गर्दछ। यो प्रविधि केवल मृत्युको तयारी मात्र नभई जीवनको प्रत्येक सास र मानसिक अवस्थालाई शुद्ध गर्ने एउटा आध्यात्मिक यन्त्र जस्तै हो। यसले प्राणीलाई आफ्नै चेतनाको अज्ञात क्षेत्रहरूमा यात्रा गर्न र बुद्ध-स्वभाव (तथागतगर्भ) लाई चिन्न सिकाउने दिव्य मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ। यो मार्ग पूर्णतः वैज्ञानिक र आध्यात्मिक रूपान्तरणको प्रक्रियामा आधारित छ।
शान्त बुद्धहरूको दिव्य उदय र स्वभावको पहिचान
अन्तरभावको यात्रामा सबैभन्दा पहिले बयालिस शान्त बुद्धहरूको दिव्य मण्डल प्रकट हुन्छ। यी स्वरूपहरू कुनै बाह्य शक्ति नभई हाम्रै चित्तमा लुकेर रहेको बुद्ध-स्वभावको प्रतिविम्ब हुन्। मण्डलको केन्द्रमा आदिबुद्ध समन्तभद्र र समन्तभद्रीका साथै पाँच ध्यानी बुद्धहरूको परिवार देखा पर्दछन्:
- केन्द्रमा: श्वेत वर्णका वैरोचन बुद्ध (अज्ञानतालाई हटाउने)
- पूर्वमा: नीलो वर्णका अक्षोभ्य बुद्ध (क्रोधलाई शान्त गर्ने)
- दक्षिणमा: पहेलो वर्णका रत्नसंभव बुद्ध (अहंकारलाई निर्मूल पार्ने)
- पश्चिममा: रातो वर्णका अमिताभ बुद्ध (राग र आसक्तिलाई छेड्ने)
- उत्तरमा: हरियो वर्णका अमोघसिद्धि बुद्ध (ईर्ष्यालाई भष्म गर्ने)
यी स्वरूपहरू हाम्रै करुणा, समता, प्रज्ञा र कुशल कर्मका प्रतीक हुन्। यदि साधकले यी रूपहरूलाई आफ्नै चित्तको प्रकाशका रूपमा चिन्न सक्यो भने उसले तत्कालै अन्तरभावबाट मुक्ति र निर्वाण प्राप्त गर्न सक्दछ।
क्रोधित हेरुकहरूको उदय र प्रज्ञामा रूपान्तरण
शान्त मण्डल पछि अन्ठाउन्न क्रोधित हेरुक वा देवताहरूको उदय हुन्छ। यी स्वरूपहरू भयङ्कर देखिए तापनि यिनीहरू वास्तवमा हाम्रै क्रोध, घृणा, ईर्ष्या र अविद्या जस्ता मानसिक विषहरूको रूपान्तरित स्वरूप हुन्। हेरुक भनिने यी क्रोधित बुद्धहरूले हाम्रा संवेगहरूलाई शुद्ध प्रज्ञामा बदल्न मद्दत गर्दछन्:
- बुद्ध हेरुकले अविद्यालाई धर्मधातु प्रज्ञामा
- वज्र हेरुकले द्वेषलाई आदर्श प्रज्ञामा
- रत्न हेरुकले अहंकारलाई समता प्रज्ञामा
- पद्म हेरुकले तृष्णालाई प्रत्यवेक्षण प्रज्ञामा
- कर्म हेरुकले ईर्ष्यालाई कृत्य-अनुष्ठान प्रज्ञामा
यी क्रोधित स्वरूपहरूको सामना गर्दा साधक भयभीत हुनु हुँदैन, किनकि यिनीहरू त स्वयम् बुद्धका करुणाका उग्र स्वरूपहरू हुन् जसले अविद्याको जरो काट्न मद्दत गर्दछन्।
उनन्चास दिनको यात्रा र चेतनाको अन्तिम मुक्ति
मृत्युपश्चात् प्राणीको चेतना साधारणतया उनन्चास दिनसम्म अन्तरभावको अवस्थामा रहन सक्छ। यस अवधिमा चेतना आफ्नो पूर्व शरीर र सांसारिक सुखप्रति आसक्त रहने हुनाले ‘भार्दो थोडोल’ को वाचन गरिन्छ, जसलाई ‘श्रवणद्वारा मुक्ति’ भनिन्छ। यसले चेतनालाई भ्रमित हुनबाट बचाउँछ र सही मार्ग निर्देश गर्दछ। यो प्रक्रियामा चेतनाले अन्ततः मृत्युको अधिपति यमराजलाई पनि भेट्छ, जो वास्तवमा हाम्रो आफ्नै मृत्युको भय, अनित्यता र कर्मको ऐना हो। जब साधकले यो सबै दृश्य आफ्नै चित्तको खेल हो र सबै स्वरूपहरू शून्यताको स्वभावमा छन् भन्ने बुझ्दछ, तब ऊ संसारको पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्त भई बुद्धत्वको परम पदमा अग्रसर हुन्छ।
चित्तको रूपान्तरण र बुद्धत्वको परम संकल्प
यो ‘भार्दो थोडोल’ केवल एक प्राचीन शास्त्र मात्र नभई यो त चित्तको गहिरो विज्ञान हो। यसले हामीलाई पञ्चक्लेश (पाँच प्रकारका विषहरू) लाई पञ्चप्रज्ञा (पाँच प्रकारका दिव्य ज्ञान) मा बदल्ने कला सिकाउँछ। यसको मुख्य उद्देश्य भनेको मानिसलाई सचेत, करुणामय र प्रज्ञावान् बनाउनु हो। जीवनको अनित्यतालाई बुझेर गरिने सद्धर्मको अभ्यासले नै मानिसलाई वास्तविक शान्ति र मुक्ति दिलाउन सक्दछ। अन्तरभावको अवस्थामा गरिने यो आत्म-साक्षात्कार नै निर्वाणको साँचो हो।
विस्तृत अध्ययनका लागि भिडियो श्रृंखला
यस विषयलाई अझ गहिराइमा बुझ्न र श्रवण गर्नको लागि तल दिइएको भिडियो श्रृंखला हेर्नुहोस्। यसमा भार्दो थोडोल र अन्तरभावको बारेमा विस्तृत व्याख्या गरिएको छ:
भार्दो थोडोल – पूर्ण भिडियो श्रृंखला (YouTube Playlist) हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्
