बौद्ध धर्ममा मृत्यु: एक गहन चिन्तन, तिब्बती परम्परा र रूपान्तरणको अवसर
मृत्यु जीवनको एक अपरिहार्य सत्य हो; यो हरेक प्राणीले सामना गर्नुपर्ने अन्तिम परिणति हो। विभिन्न धर्म र दर्शनहरूले मृत्युलाई आ-आफ्नै तरिकाले व्याख्या गरेका छन्। बौद्ध धर्मले मृत्युलाई जीवनको अन्त्यको रूपमा मात्र नभई, एक नयाँ सुरुवात वा रूपान्तरणको सम्भावना बोकेको प्रक्रियाको रूपमा हेर्छ। यसले मृत्युको भयलाई न्यूनीकरण गर्दै, यसलाई सजगता र करुणाका साथ सामना गर्न मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ। बौद्ध धर्ममा मृत्युको अवधारणा के हो? यसले जीवन र मरणको चक्रलाई कसरी बुझाउँछ? विशेषगरी, तिब्बती बौद्ध धर्मले यसलाई कसरी थप विस्तृत र अभ्यासपरक बनाएको छ? आउनुहोस्, यस विषयमा गहिरिएर विचार गरौं।
बौद्ध धर्ममा मृत्युको आधारभूत अवधारणा
बौद्ध धर्मको एक मूल शिक्षा हो – अनित्यता (Anicca)। यसको अर्थ हो, संसारका सबै वस्तुहरू र अवस्थाहरू निरन्तर परिवर्तनशील एवं क्षणिक छन्। जन्मपछि मृत्यु अवश्यम्भावी छ, जसरी संयोगपछि वियोग हुन्छ। यो शाश्वत नियमलाई हृदयंगम गर्नु नै दुःखबाट मुक्तिको पहिलो पाइला हो। जब हामी यो सत्यलाई स्वीकार गर्छौं, मृत्युप्रतिको हाम्रो भय र आसक्ति स्वतः घट्दै जान्छ। मृत्यु जीवनको एक स्वाभाविक प्रक्रिया हो, कुनै अप्रत्याशित दुर्घटना होइन।
बौद्ध धर्मले कर्मको सिद्धान्तमा गहिरो आस्था राख्छ। हामीले मन, वचन र शरीरले गर्ने हरेक कर्मको फल निश्चित हुन्छ। मृत्युपश्चात् हाम्रो अस्तित्व पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैन, बरु हाम्रो कर्मको ऊर्जा वा चेतनाको प्रवाहले नयाँ जन्म लिन्छ। यो प्रक्रियालाई पुनर्जन्म (संसार) भनिन्छ। यहाँ बुझ्नुपर्ने एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने, बौद्ध धर्मले स्थायी, अपरिवर्तनीय ‘आत्मा’ (आत्मन्) को अस्तित्वलाई स्वीकार गर्दैन। यसलाई अनात्म (Anatta) को सिद्धान्त भनिन्छ। पुनर्जन्म लिने कुनै ठोस ‘म’ वा ‘आत्मा’ हुँदैन, बरु यो चेतनाको एक निरन्तर प्रवाह हो, जसरी एउटा दियोबाट अर्को दियो प्रज्वलित हुन्छ। पहिलो दियो र दोस्रो दियो सारमा एउटै होइनन्, तर दोस्रो दियो पहिलो दियोको ज्वालाको निरन्तरता हो। हाम्रो आगामी जन्म कस्तो हुनेछ – मानव, पशु, प्रेत, देव आदि – त्यो हाम्रो जीवनभर संचित गरिएका कर्महरूमा निर्भर गर्दछ। कुशल (राम्रो) कर्मले शुभ गतिमा र अकुशल (नराम्रो) कर्मले दुःखद गतिमा पुनर्जन्म गराउँछ।
बौद्ध धर्मले जीवनकालमै मृत्युको लागि तयार रहन प्रेरित गर्दछ। नियमित रूपमा “मेरो मृत्यु निश्चित छ” भनेर चिन्तन गर्नु, जसलाई मरणानुस्मृति (Mindfulness of Death) भनिन्छ, एक महत्वपूर्ण अभ्यास हो। यसले जीवनको क्षणभंगुरतालाई बुझ्न र अमूल्य मानव जीवनलाई सार्थक कार्यमा लगाउन प्रेरणा प्रदान गर्दछ। नैतिक आचरण (शील) पालन गर्नु, ध्यान (समाधि) अभ्यास गर्नु, र ज्ञान (प्रज्ञा) विकास गर्नुले मृत्युको समयमा मनलाई शान्त र स्थिर राख्न मद्दत गर्दछ।
मृत्युको समयमा मनको अवस्था (अन्तिम विचार) लाई बौद्ध धर्ममा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। शान्त, सकारात्मक र सजग मनले राम्रो पुनर्जन्मको लागि मार्ग प्रशस्त गर्दछ, जबकि रिस, लोभ, मोह वा भय जस्ता नकारात्मक भावनाहरूले बाधा उत्पन्न गर्न सक्छन्। आफन्त वा गुरुहरूले मृतकको नाममा प्रार्थना गर्ने, पुण्य कर्म गर्ने र त्यसको फल मृतकलाई समर्पण गर्नाले उसको सद्गतिमा मद्दत पुग्ने विश्वास गरिन्छ।
बौद्ध धर्मले शोकलाई स्वाभाविक मानवीय भावनाको रूपमा स्वीकार गर्दछ। तथापि, अत्यधिक शोक र आसक्तिले मृतक र जीवित दुवैलाई नकारात्मक असर पार्न सक्छ। प्रियजनको मृत्युमा अनित्यताको सिद्धान्तलाई स्मरण गर्नाले शोकलाई कम गर्न मद्दत गर्दछ। मृतकप्रति करुणा र मैत्री भावना राख्दै उसको सुखद पुनर्जन्मको कामना गर्नु उपयुक्त मानिन्छ। मृतकको नाममा दान-पुण्य जस्ता सकारात्मक कर्महरू गर्नाले मृतकको चेतनालाई शान्ति मिल्ने र शोकसन्तप्तहरूको मनलाई पनि सान्त्वना मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
बौद्ध धर्मको अन्तिम लक्ष्य निर्वाण प्राप्त गर्नु हो, जुन दुःख र पुनर्जन्मको चक्र (संसार) बाट पूर्ण मुक्ति हो। जब व्यक्तिले अज्ञानता, तृष्णा र द्वेषलाई पूर्ण रूपमा निर्मूल पार्छ, ऊ निर्वाण प्राप्त गर्दछ र त्यसपछि उसको कुनै पुनर्जन्म हुँदैन। निर्वाण प्राप्त गरेको व्यक्तिको लागि मृत्यु भौतिक शरीरको अन्त्य मात्र हो, दुःखको अन्त्य होइन, किनकि उसले पहिले नै दुःखको जड उखेलिसकेको हुन्छ।
तिब्बती बौद्ध धर्ममा मृत्यु: विशिष्ट परम्परा र अभ्यासहरू
तिब्बती बौद्ध धर्म (वज्रयान) ले मृत्यु, मध्यवर्ती अवस्था (भार्दो), र पुनर्जन्मको प्रक्रियालाई अझ गहिरो र विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेको छ। यसले मृत्युको भयलाई कम गर्दै, यसलाई सजगता र करुणाका साथ सामना गर्न अद्वितीय विधिहरू प्रदान गर्दछ।
तिब्बती बौद्ध धर्ममा भार्दो (Bar-do) को अवधारणा केन्द्रीय छ। ‘बर्’ को अर्थ ‘बीचमा’ र ‘दो’ को अर्थ ‘दुई’ वा ‘अवस्था’ हुन्छ, अर्थात् दुई अवस्थाहरूको बीचको संक्रमणकाल। मृत्यु र अर्को जन्मको बीचको यस अवस्थालाई भार्दो वा अन्तराभव भनिन्छ। मृत्यु एक क्षणिक घटना नभई, विभिन्न चरणहरू पार गर्ने प्रक्रिया हो। भार्दो थोडोल (Bardo Thodol), जसलाई सामान्यतया “तिब्बती मृतक पुस्तक” (Tibetan Book of the Dead) भनेर चिनिन्छ, यस अवस्थामा चेतनाले अनुभव गर्ने विभिन्न चरण र दृश्यहरूको विस्तृत वर्णन गर्दछ। यी अनुभवहरू साधकको आफ्नो मनका प्रक्षेपण हुन् भन्ने कुरामा जोड दिइन्छ।
भार्दोका मुख्य चरणहरूमा मृत्यु क्षणको भार्दो (Chikhai Bardo) पर्दछ, जुन मृत्युको वास्तविक प्रक्रिया हो। यसबेला बाहिरी (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु) र भित्री तत्वहरू (स्थूल चेतनाका विभिन्न स्तर) क्रमशः विघटन हुन्छन्, र चेतनाले “आधारभूत प्रकाश” वा “धर्मकायाको स्वच्छ प्रकाश” (Ösel) को अनुभव गर्दछ। यो क्षण मुक्ति प्राप्त गर्ने एक महत्वपूर्ण अवसर हो। त्यसपछि धर्मताको भार्दो (Chönyi Bardo) आउँछ, जसमा मृत्युपश्चात् चेतनाले विभिन्न शान्त र क्रोधित देवीदेवताहरूको (वास्तवमा आफ्नै मनका शुद्ध र अशुद्ध पक्षका प्रतीकात्मक प्रक्षेपण) अनुभव गर्दछ। यदि साधकले यी दृश्यहरूलाई चिन्न सक्यो र विचलित भएन भने, मुक्ति सम्भव छ। अन्तमा, पुनर्भवको भार्दो (Sidpai Bardo) आउँछ, जहाँ नयाँ जन्म लिनको लागि चेतना प्रेरित हुन्छ, र कर्मको शक्तिले उसलाई अर्को गर्भतर्फ डोर्याउँछ। यस अवस्थामा पनि सचेत प्रयासले राम्रो पुनर्जन्म सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।
तिब्बती बौद्ध परम्परामा, व्यक्तिको मृत्यु भएपछि सामान्यतया ४९ दिन (सात हप्ता) सम्म विशेष पूजा र अनुष्ठानहरू गरिन्छ। यो अवधि भार्दोको अवस्थासँग सम्बन्धित छ। यी अनुष्ठानहरूको मुख्य उद्देश्य मृतकको चेतनालाई भार्दोको अवस्थामा मार्गदर्शन गर्नु, उसको नकारात्मक कर्महरूलाई शुद्ध पार्नु, उसलाई सद्गति (राम्रो पुनर्जन्म) प्राप्त गर्न मद्दत गर्नु, र यदि सम्भव भए, मुक्ति (निर्वाण) को लागि प्रेरित गर्नु हो। अनुभवी लामा वा गुरुहरूले भार्दो थोडोल जस्ता ग्रन्थहरूको पाठ गर्छन्, विशेष मन्त्र जप र पूजा (जस्तै शि-ट्रो अर्थात् शान्त र क्रोधित देवताहरूको पूजा) गरिन्छ, र मृतकको नाममा पुण्य कर्म गरिन्छ। प्रत्येक सात दिनको अन्त्यमा गरिने विशेष पूजाले भार्दोमा रहेको चेतनालाई सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिन्छ।
फोवा (འཕོ་བ, Wylie: ‘pho ba), जसको शाब्दिक अर्थ “चेतनाको स्थानान्तरण” हो, तिब्बती बौद्ध धर्मको एक शक्तिशाली र महत्वपूर्ण अभ्यास हो। यो अभ्यास विशेषगरी मृत्युको समयमा आफ्नो चेतनालाई एउटा शुद्ध भूमि, जस्तै अमिताभ बुद्धको सुखावती भूमिमा, निर्देशित गर्नको लागि गरिन्छ। फोवा अभ्यासको मुख्य उद्देश्य मृत्युको अनिश्चितता र पीडाबाट जोगिँदै, सचेत रूपमा आफ्नो पुनर्जन्मलाई सकारात्मक दिशा दिनु हो। यो अभ्यास एक योग्य गुरुको निर्देशनमा मात्र सिक्नुपर्छ र यसमा विशेष श्वासप्रश्वास, मन्त्र र दृश्यीकरणको संयोजन हुन्छ। नियमित अभ्यासले मृत्युको समयमा यो प्रक्रिया सहज रूपमा गर्न सक्ने क्षमता विकास हुन्छ। फोवालाई “प्रयास नगरी बुद्धत्व प्राप्त गर्ने मार्ग” पनि भनिन्छ, किनकि यसले मृत्युको क्षणलाई आध्यात्मिक रूपान्तरणको लागि एक अद्वितीय अवसरको रूपमा उपयोग गर्दछ।
थुग्दम (ཐུགས་དམ, Wylie: thugs dam) एक दुर्लभ र असाधारण अवस्था हो जहाँ एक उच्च सिद्ध बौद्ध साधक (लामा वा योगी) को चिकित्सकीय रूपमा मृत्यु घोषित भइसकेपछि पनि उसको शरीर विघटन हुँदैन, बरु ऊ गहिरो ध्यानको अवस्थामा रहिरहन्छ। शरीरमा कुनै दुर्गन्ध वा क्षयको लक्षण देखिँदैन, शरीर केही दिन वा हप्तासम्म पनि लचिलो र कहिलेकाहीँ न्यानो रहन सक्छ, र अनुहारमा शान्त भाव देखिन सक्छ। यो अवस्थालाई साधकले आफ्नो जीवनभर गरेको ध्यान अभ्यासको पराकाष्ठा र मृत्युको समयमा ‘आधारभूत प्रकाश’ (Clear Light) मा आफ्नो चेतनालाई विलय गराउन सफल भएको प्रमाण मानिन्छ।
टुल्कु (སྤྲུལ་སྐུ, Wylie: sprul sku) पद्धति तिब्बती बौद्ध धर्मको एक विशिष्ट परम्परा हो, जहाँ महान् गुरु, बोधिसत्व वा सिद्ध योगीहरूले करुणावश अन्य प्राणीहरूको हितको लागि जानीबुझीकन पुनः मानव रूपमा जन्म लिने विश्वास गरिन्छ। टुल्कुलाई ‘निर्माणकाय’ (Nirmanakaya) वा बुद्धको भौतिक शरीरको रूपमा पनि बुझिन्छ, जो अरूलाई सिकाउन र मार्गदर्शन गर्न प्रकट हुन्छन्। दलाई लामा, पञ्चेन लामा, कर्मपा आदि प्रसिद्ध टुल्कुहरूका उदाहरण हुन्। मृतक टुल्कुले दिएका संकेत, ज्योतिषीय गणना, उच्च लामाहरूका ध्यान-दर्शन र सम्भावित उम्मेदवार बालकले पूर्वजन्मका सामग्रीहरू चिन्ने जस्ता विधिहरूद्वारा उनको अवतारको खोजी र पहिचान गरिन्छ।
अन्त्यमा,
बौद्ध धर्म, विशेषगरी यसको तिब्बती वज्रयान शाखा, मृत्युलाई जीवनको अन्त्यको रूपमा नभई, एक महत्वपूर्ण संक्रमण र रूपान्तरणको अवसरको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। अनित्यताको बोध, कर्मको सिद्धान्तको समझ, भार्दोको विस्तृत ज्ञान, ४९ दिने मृत्यु संस्कारको अभ्यास, फोवा जस्तो सचेत मृत्युको प्रविधि, थुग्दमको गहन अवस्थाको रहस्य, र टुल्कुहरूको करुणायुक्त पुनर्जन्मको परम्परा – यी सबैले मृत्युप्रतिको भयलाई कम गर्दै, जीवन र मरणको चक्रलाई सजगता, प्रज्ञा र करुणाका साथ बुझ्ने र स्वीकार गर्ने गहन मार्ग प्रदान गर्दछन्। यी अभ्यासहरूले साधकलाई न केवल आफ्नो मृत्युको लागि तयार हुन मद्दत गर्दछन्, बरु अरूको मृत्युको समयमा पनि सहयोगी भूमिका खेल्न प्रेरित गर्दछन्, अन्ततः सबै प्राणीहरूको दुःखमुक्तिको परम लक्ष्यतर्फ अग्रसर गराउँछन्। मृत्यु अवश्यम्भावी छ, तर हामी कसरी मर्छौं र त्यसपछिको हाम्रो यात्रा कस्तो हुन्छ, त्यो धेरै हदसम्म हाम्रो वर्तमान जीवनशैली, कर्म र अभ्यासमा निर्भर गर्दछ।
