नेपाल, भगवान गौतम बुद्धको जन्मभूमि, र बौद्ध धर्मको गहिरो सम्बन्ध सदियौं पुरानो छ। तर यस प्राचीन भूमिमा बौद्ध धर्मलाई फस्टाउन र फैलिनमा एक शक्तिशाली सम्राटको भूमिका अतुलनीय मानिन्छ – उनी हुन् मौर्य सम्राट अशोक। इसापूर्व तेस्रो शताब्दीका यी महान् शासकको नेपाल भ्रमण र बौद्ध धर्मप्रतिको उनको गहिरो लगावका कारण आज पनि नेपालमा बौद्ध धर्म जीवन्त छ। कलिङ्ग युद्धको भयानक रक्तपातपछि हृदय परिवर्तन भएका अशोकले कसरी शान्ति र करुणाको मार्ग अपनाए र त्यसलाई नेपालसम्म पुर्याए? आउनुहोस्, यस महत्वपूर्ण ऐतिहासिक यात्रामा हामी सँगै हिँडौं र नेपालमा बौद्ध धर्म फैलाउन राजा अशोकको भूमिका बारे जानौं।
कलिङ्ग युद्ध र सम्राटको हृदय परिवर्तन
राजा अशोक सुरुमा आफ्ना पूर्खाहरू जस्तै एक महत्त्वाकांक्षी र विजयवादी शासक थिए। उनले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्न धेरै युद्धहरू लडे। यसै क्रममा, इ.पू. २६१ तिर भएको कलिङ्ग युद्ध उनको जीवनको एक निर्णायक मोड साबित भयो।
- कलिङ्ग युद्धमा भएको रक्तपात र विनाशको दृश्यले अशोकलाई भित्रैदेखि हल्लाइदियो। हजारौं सैनिक र सर्वसाधारण मारिए, कैयौं घरबारविहीन भए।
- युद्धको भयानक परिणाम देखेर उनलाई गहिरो पश्चात्ताप भयो। उनले महसुस गरे कि विजय प्राप्त गर्नका लागि गरिएको हिंसाले केवल दुख र पीडा मात्र दिन्छ।
- यस घटनापछि, अशोकले शस्त्र त्यागेर धम्म (धर्म) को मार्ग अपनाउने निर्णय गरे। उनले बुद्धको शान्ति, अहिंसा, करुणा र लोक कल्याणको शिक्षालाई आफ्नो जीवनको मूल सिद्धान्त बनाए।
- उनको शासनको उद्देश्य युद्ध र विजयबाट परिवर्तन भई जनताको नैतिक र भौतिक कल्याणमा केन्द्रित भयो।
सोच्नुहोस् त, एक क्रूर योद्धाबाट शान्तिका अग्रदूतमा रूपान्तरण हुनु कति ठूलो कुरा थियो! यही परिवर्तनले नै उनलाई बौद्ध धर्मको विश्वव्यापी प्रचारक बन्न प्रेरित गर्यो।
धम्मको प्रचार र नेपालसम्मको यात्रा
हृदय परिवर्तनपछि, अशोकले बौद्ध धर्मका सिद्धान्तहरूलाई आफ्नो विशाल साम्राज्य र त्यसभन्दा बाहिर फैलाउने कार्यमा आफूलाई समर्पित गरे। उनले यसका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाए:
- धर्म प्रचारकहरू पठाउने: अशोकले आफ्ना छोराछोरी (महेन्द्र र संघमित्रा) लगायत धेरै भिक्षु र भिक्षुणीहरूलाई विभिन्न देशहरूमा धर्म प्रचारका लागि पठाए। यसै क्रममा, उनले नेपालमा पनि प्रचारकहरू पठाएको मानिन्छ।
- शिलालेख (Edicts) स्थापना गर्ने: अशोकले आफ्ना साम्राज्यका विभिन्न भागहरूमा चट्टान र स्तम्भहरूमा धर्मका सन्देशहरू कुँदाएर स्थापना गरे। यी शिलालेखहरूमा अहिंसा, सहिष्णुता, मातापिताको सम्मान, र अरूप्रतिको दया जस्ता नैतिक उपदेशहरू उल्लेख हुन्थे।
- स्तुपा र विहार निर्माण गर्ने: उनले बुद्ध र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित पवित्र स्थानहरूमा ठूला स्तूपा (चैत्य) र विहार (मठ) हरू निर्माण गर्न लगाए, जसले बौद्ध शिक्षाको केन्द्रको रूपमा काम गर्थे।
- नेपाल (लुम्बिनी) भ्रमण: अशोकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कार्यमध्ये एक थियो इसापूर्व २४९ मा लुम्बिनीको ऐतिहासिक भ्रमण। यो भ्रमण उनले बुद्धको जन्मस्थानको सम्मान गर्न र त्यसको प्रमाण स्थापित गर्न गरेका थिए।
अशोक स्तम्भ: बुद्ध नेपालमै जन्मेको अकाट्य प्रमाण
लुम्बिनीमा अवस्थित अशोक स्तम्भ भगवान बुद्धको जन्मस्थल नेपाल नै हो भन्ने कुराको सबैभन्दा शक्तिशाली र अकाट्य ऐतिहासिक प्रमाण हो। यदि सम्राट अशोकद्वारा ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा स्थापित यो स्तम्भ र यसमा ब्राह्मी लिपिमा कुँदिएको “हिद बुद्ध जाते शाक्यमुनि ति” (अर्थात्, “यहाँ शाक्यमुनि बुद्ध जन्मिएका थिए”) भन्ने स्पष्ट शिलालेख नभेटिएको भए, बुद्धको जन्मस्थानको पहिचान र त्यसलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रमाणित गर्न नेपाललाई निकै चुनौतीपूर्ण हुने थियो। यस स्तम्भको अनुपस्थितिमा, बुद्धको जन्मभूमिलाई लिएर विभिन्न अड्कलबाजी, भ्रम र सम्भावित विवादहरूले स्थान पाउन सक्थे, जसले नेपालको ऐतिहासिक दाबीलाई कमजोर पार्न सक्थ्यो। तसर्थ, अशोक स्तम्भ केवल एक प्राचीन स्मारक मात्र नभएर, बुद्धको जन्मस्थल नेपालको लुम्बिनी हो भन्ने ऐतिहासिक सत्यलाई विश्वसामु स्थापित गर्ने एक अद्वितीय र निर्णायक आधारस्तम्भको रूपमा रहेको छ।
मैले जब लुम्बिनी भ्रमण गरें र त्यो स्तम्भ देखेँ, हजारौं वर्ष अघि एक सम्राटले यहाँ आएर बुद्धको जन्मस्थानको चिनो छोडेको कुराले मलाई गहिरो प्रभाव पार्यो। यसले उनको बौद्ध धर्मप्रतिको समर्पण र लुम्बिनीको महत्वलाई उजागर गर्छ। काठमाडौं उपत्यकामा पनि अशोक र उनकी छोरी चारुमतीले स्तूपा र विहार बनाएको किंवदन्तीहरू छन्, यद्यपि यसको ऐतिहासिकतामा बहस छ, यसले नेपालमा उनको प्रभावको जनमानसमा परेको छाप देखाउँछ।
ललितपुरका चार अशोक स्तूपहरू
पाटन वा ललितपुरका चार कुनाहरूलाई चार अशोक स्तूपहरूले सिमानाङ्कन गर्दछन्। यस्तो विश्वास गरिन्छ कि बौद्ध धर्मलाई दूरदराजसम्म फैलाउने सम्राट अशोक ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा काठमाडौं उपत्यकामा आउनुभयो र पाटनका चार कुनामा यी चार स्तूपहरूको निर्माण गर्नुभयो। यी स्तूपहरू काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीका जीवन्त साक्षी हुन्।
पाटनका चार अशोक स्तूपहरू (स्थानीय नाम ‘थूर’ सहित) यसप्रकार छन्:
- लगन थूर (दक्षिण)
- टेटा थूर (पूर्व)
- पुचो थूर (पश्चिम)
- इबहि थूर (उत्तर)
१. लगन थूर (दक्षिणी स्तूप)
पाटनका चार स्तूपमध्ये दक्षिणी थुम्कोलाई लगन थूर स्तूप भनिन्छ। यो चारै स्तूपहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो छ, जसको व्यास ४७.४० मिटर र उचाइ ११.८० मिटर रहेको छ। स्तूपको शिखरमा हालसालै एउटा सानो चैत्य थपिएको छ। यहाँ रहेका तथागत (बुद्ध) का प्रतिमाहरू सन् १८७८ मा थपिएको मानिन्छ।
२. टेटा थूर (पूर्वी स्तूप)
यो स्तूप पाटनको त्यागल टोलबाट करिब २०० मिटर पूर्वमा चक्रपथ नजिकै अवस्थित छ। यसको परिधि ७५.८३ मिटर र उचाइ १०.४ मिटर रहेको छ, जसले यसलाई अन्यको तुलनामा ठूलो स्तूपको श्रेणीमा राख्छ। यसमा १.६ मिटर अग्लो इँटाको वेदिका (रेलिङ) रहेको छ, जसमा प्रत्येक दिशामा एक-एक तथागत बुद्धको मूर्ति छ। स्तूपको ४.५ मिटर अग्लो अण्ड (गुम्बज) आगोले पकाएको इँटाले बनेको छ, र त्यसको माथि वर्गाकार हर्मिका छ। यहाँ तीनवटा शिलालेखहरू पनि छन्, जुन पढ्न निकै कठिन छन्।
३. पुचो थूर (पश्चिमी स्तूप)
यो स्तूप पाटनको पश्चिमी छेउमा रहेको व्यस्त पुल्चोक चोकमा अवस्थित छ। यसको परिधि ७५.५२ मिटर र उचाइ १२ मिटर छ। यसमा पनि १.२ मिटर अग्लो वेदिका छ, जसमा प्रत्येक दिशामा एक-एक तथागत बुद्ध छन्। यसको ६.५ मिटर अग्लो अण्ड पनि आगोले पकाएको इँटाले बनेको छ। यसमा हर्मिका भने छैन। तेह्र तहको चक्रावली (छत्रावली) सीधै अण्डमाथि वर्गाकार पिरामिड शैलीमा निर्माण गरिएको छ, जसको टुप्पोमा यष्टि रहेको छ।
४. इबहि थूर (उत्तरी स्तूप)
यो स्तूप अन्य तीन स्तूपको तुलनामा केही सानो र अलि बढी जटिल संरचनाको छ। यो हेर्दा काठमाडौंको स्वयम्भूनाथ स्तूप जस्तै देखिन्छ। यसको परिधि ६०.६२ मिटर छ। यसको वेदिकामा तथागत वैरोचन बाहेक अन्य पाँच ध्यानी बुद्धहरू आफ्ना शक्ति (प्रज्ञा) सहित विराजमान छन्। वेदिका १.५ मिटर अग्लो र अण्ड ५.५ मिटर उचाइको छ। अण्डको माथि वर्गाकार हर्मिका छ, जसमाथि १३ तहको चक्रावली र यष्टि देख्न सकिन्छ।
यसैगरी, अशोककै छोरी राजकुमारी चारुमतीले काठमाडौंको चाबहिलमा निर्माण गराएको चारुमती स्तूप (जसलाई चाबहिल स्तूपा पनि भनिन्छ) पनि उत्तिकै ऐतिहासिक र महत्त्वपूर्ण छ। यो स्तूप र नजिकैको चारुमती विहारले त्यस क्षेत्रको प्राचीन बौद्ध विरासतलाई झल्काउँछ, र यी दुवै संरचनाहरूले उपत्यकामा अशोककालीन बौद्ध प्रभाव र सम्पदाको गहिरो छापलाई दर्शाउँछन्।
अशोकको भूमिकाको महत्व
नेपालमा बौद्ध धर्मको जग बसाल्न र त्यसलाई संस्थागत रूप दिनमा अशोकको भूमिका असाधारण छ।
- लुम्बिनीमा अशोक स्तम्भको स्थापनाले बुद्धको जन्मस्थानको ऐतिहासिक र पुरातात्विक प्रमाण स्थापित गर्यो, जसले लुम्बिनीलाई विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि एक पवित्र तीर्थस्थल बनायो।
- उनले पठाएका धर्म प्रचारकहरू र निर्माण गरिएका संरचनाहरूले नेपालमा बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक प्रवेश र विकासमा सहयोग पुर्यायो।
- अशोकको धम्म नीतिले शान्ति, अहिंसा र नैतिकताको सन्देशलाई फैलायो, जसले नेपालको सामाजिक र धार्मिक सहिष्णुतामा पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव पारेको हुनसक्छ।
उनको प्रयासले गर्दा नै बुद्धको जन्मभूमि नेपालमा बौद्ध धर्मले आफ्नो स्थान बनाउन र शताब्दियौंसम्म फस्टाउन सक्यो।
अन्त्यमा, राजा अशोकको नेपालमा बौद्ध धर्म फैलाउनमा रहेको भूमिकालाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। कलिङ्ग युद्धको विभीषिकाबाट पाठ सिकेर धम्मको बाटो अपनाएका अशोकले शान्ति र करुणाको सन्देशलाई आफ्नो साम्राज्य र त्यसभन्दा बाहिरसम्म पुर्याए। लुम्बिनीमा उनको भ्रमण र स्तम्भको स्थापनाले बुद्धको जन्मस्थानलाई विश्वसामु चिनाउनुका साथै नेपालमा बौद्ध धर्मको गहिरो जरा गाड्न मद्दत गर्यो। उनको देन केवल इतिहासको पानामा सीमित छैन, बरु आज पनि लुम्बिनी र नेपालका अन्य बौद्ध स्थलहरूमा जीवित छ। अशोकको शान्ति र अहिंसाको सन्देश आजको अशान्त विश्वमा झनै सान्दर्भिक बनेको छ।
