कृत्रिम बुद्धिमत्ता र बौद्ध चेतना : मानव भविष्यका पाँच प्रश्न

४ मंसिर, काठमाडौं: विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव जीवनका अधिकांश क्षेत्रमा प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, अनुसन्धानदेखि धार्मिक गतिविधिसम्म यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ । मानिसले सोधेका प्रश्नको उत्तर दिने, धार्मिक ग्रन्थको व्याख्या गर्ने, ध्यान अभ्यासका विधि सुझाउने र विभिन्न भाषामा धर्मोपदेश अनुवाद गर्ने प्रविधिको विकासले बौद्ध समुदायमा समेत नयाँ सम्भावना र बहस सिर्जना गरेको छ । यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ– कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बुद्धका शिक्षा बुझ्न सक्छ कि केवल शब्द र सूचनाको विश्लेषण गर्न सक्छ ?

बौद्ध दर्शनमा चेतना, मन, प्रज्ञा र अनुभवलाई विशेष महत्व दिइन्छ । बुद्धका शिक्षाअनुसार दुःखको पहिचान, त्यसको कारणको बुझाइ र दुःखबाट मुक्तिको मार्ग आत्मअनुभूति तथा अभ्याससँग सम्बन्धित छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले विशाल परिमाणका सूचना विश्लेषण गरेर बुद्धका उपदेश, सूत्र र दार्शनिक विचारको व्याख्या गर्न सक्ने भए पनि त्यसले मानवीय अर्थमा दुःख अनुभव गर्छ, करुणा महसुस गर्छ वा निर्वाण प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने प्रमाण छैन । सन् २०२६ मा प्रकाशित बौद्ध दर्शन र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी विभिन्न अनुसन्धानले पनि सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता र वास्तविक चेतनाबीचको भिन्नतालाई महत्वपूर्ण दार्शनिक प्रश्नका रूपमा उठाएका छन् ।

यस सन्दर्भमा मानव भविष्यसँग जोडिएका पाँच महत्वपूर्ण प्रश्न देखिन्छन् । पहिलो, के कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानवीय चेतना र आत्मबोधलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्छ ? दोस्रो, करुणा, मैत्री र अहिंसाजस्ता बौद्ध मूल्यलाई प्रविधिको विकासमा कसरी समावेश गर्न सकिन्छ ? तेस्रो, कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट प्राप्त धार्मिक ज्ञान कति विश्वसनीय हुन्छ र त्यसको आधिकारिक व्याख्या कसले गर्ने ? चौथो, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको एकाग्रता, ध्यान र आत्मचिन्तनमा कस्तो प्रभाव पार्छ ? पाँचौँ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगबाट उत्पन्न हुने गलत सूचना, विभेद र सामाजिक हानिको नैतिक जिम्मेवारी कसले लिने ?

बौद्ध दर्शनका आधारभूत मान्यताले यी प्रश्नको समाधान खोज्न महत्वपूर्ण मार्गदर्शन दिन सक्छन् । पञ्चशील, सम्यक वाणी, सम्यक कर्म, सम्यक आजीविका र करुणाको अभ्यासलाई प्रविधिको विकास तथा प्रयोगसँग जोड्न सकिन्छ । विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमबाट फैलिने भ्रमपूर्ण सूचना, घृणा र द्वेष न्यूनीकरण गर्न सम्यक वाणीको सिद्धान्त उपयोगी हुन सक्छ । त्यस्तै, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासमा संलग्न वैज्ञानिक, प्राविधिक संस्था, सरकार र प्रयोगकर्ताले आफ्नो कामबाट अरूलाई पर्ने प्रभावप्रति जिम्मेवार हुनुपर्ने बौद्ध नैतिक दृष्टिकोणले जोड दिन्छ । सन् २०२६ मा प्रकाशित अनुसन्धानहरूले बौद्ध दर्शनका पाँच शील, अहिंसा, सत्यता र जिम्मेवारीलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिक व्यवस्थापनसँग जोडेर अध्ययन गरेका छन् ।

अर्कोतर्फ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बौद्ध शिक्षा र सम्पदाको संरक्षणमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । प्राचीन बौद्ध ग्रन्थ तथा पाण्डुलिपिको डिजिटल अभिलेखीकरण, लोपोन्मुख भाषाका धर्मग्रन्थ अनुवाद, ऐतिहासिक गुम्बा तथा स्तूपको अभिलेख संरक्षण, अनलाइन धर्मशिक्षा र ध्यान अभ्यासमा यसले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । तर प्रविधिले बौद्ध गुरु, भिक्षु तथा भिक्षुणीको अनुभव, परम्परागत ज्ञान र प्रत्यक्ष आध्यात्मिक मार्गदर्शनलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन । त्यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई मानव चेतना र नैतिकताको विकल्प नभई ज्ञान विस्तार, अनुसन्धान तथा मानवीय कल्याणमा सहयोग गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु आवश्यक देखिन्छ । अन्ततः प्रविधिको वास्तविक सफलता त्यसले कति छिटो काम गर्छ भन्नेमा मात्र होइन, त्यसले मानव दुःख घटाउन, करुणा बढाउन र शान्तिपूर्ण समाज निर्माणमा कति योगदान पुर्‍याउँछ भन्नेमा निर्भर हुनेछ ।

Share

Related posts

Leave a Comment