पिप्रहवामा भेटिएका बुद्धका अवशेष अरुणाचल प्रदेशका तीन बौद्ध केन्द्रमा प्रदर्शन गरिँदै, प्राचीन कपिलवस्तु र शाक्य इतिहासबारे पनि चर्चा
१४ कार्तिक,काठमाडौं: गौतम बुद्धसँग सम्बन्धित पवित्र अस्थिधातु आज शनिबारदेखि भारतको अरुणाचल प्रदेशमा सार्वजनिक दर्शनका लागि राखिने भएका छन् । भारतको नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा संरक्षण गरिएका यी अवशेष नोभेम्बर २० सम्म अरुणाचल प्रदेशका तीन प्रमुख बौद्ध केन्द्रमा प्रदर्शन गरिनेछन् । त्यसपछि नोभेम्बर २१ मा नयाँदिल्ली फिर्ता लगिनेछ ।
भारत सरकारको संस्कृति मन्त्रालयका अनुसार उत्तर प्रदेशको पिप्रहवामा उत्खननका क्रममा भेटिएका बुद्धसँग सम्बन्धित अवशेषहरू तवाङ, बोमडिला र नामसाईका बौद्ध विहारमा सार्वजनिक दर्शनका लागि राख्न लागिएको हो ।
पिप्रहवा प्राचीन कपिलवस्तु र बुद्धको शाक्य वंशसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक स्थल हो । त्यहाँ फेला परेका अवशेषहरू बुद्धको महापरिनिर्वाणपछिको अस्थिधातु वितरण तथा संरक्षणको परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छन् ।
तीन सातासम्म सञ्चालन हुने यस कार्यक्रमले बौद्ध धर्मावलम्बीहरूलाई बुद्धका पवित्र अवशेषको दर्शन गर्ने अवसर दिनुका साथै बौद्ध इतिहास, पुरातत्त्व र हिमाली क्षेत्रमा बुद्धधर्मको प्रसारबारे अन्तर्राष्ट्रिय छलफल गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्नेछ ।
तवाङ विहारबाट सुरु हुँदै सार्वजनिक दर्शन
भारतका केन्द्रीय संस्कृति तथा पर्यटनमन्त्री गजेन्द्रसिंह शेखावतको सहभागितामा शनिबार अरुणाचल प्रदेशको ऐतिहासिक गादेन नामग्याल ल्हात्से अर्थात् तवाङ विहारमा अवशेषको औपचारिक स्वागत तथा उद्घाटन कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ ।
नयाँदिल्लीको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयबाट शुक्रबार राति विशेष धार्मिक विधिपूर्वक निकालिएका अवशेषलाई भारतीय वायुसेनाको विमानमार्फत गुवाहाटी र त्यहाँबाट हेलिकोप्टरमा तवाङ पुर्याउने व्यवस्था मिलाइएको हो ।
उच्च हिमाली क्षेत्रको कठिन भौगोलिक अवस्था तथा अवशेषको धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्वलाई ध्यानमा राखेर विशेष सुरक्षा तथा संरक्षण व्यवस्था गरिएको भारतीय अधिकारीहरूले बताएका छन् । नोभेम्बर १ देखि ७ सम्म तवाङ विहारमा सर्वसाधारणले अवशेषको दर्शन गर्न पाउनेछन् ।
त्यसपछि नोभेम्बर ८ देखि १३ सम्म बोमडिलास्थित थुबचोग गात्सेल लिङ विहार र नोभेम्बर १४ देखि २० सम्म नामसाईस्थित गोल्डेन प्यागोडामा अवशेष प्रदर्शन गरिनेछ । नोभेम्बर २१ मा अवशेषहरू पुनः नयाँदिल्लीको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा फिर्ता लगिनेछन् ।
के हो पिप्रहवाको ऐतिहासिक महत्त्व ?
पिप्रहवा भारतको उत्तर प्रदेशस्थित सिद्धार्थनगर जिल्लामा पर्ने पुरातात्त्विक स्थल हो । यो नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रमा अवस्थित छ र प्राचीन शाक्य गणराज्य तथा कपिलवस्तुको इतिहाससँग जोडिएको छ ।
सन् १८९८ मा बेलायती जमिनदार विलियम क्लाक्सटन पेप्पेले पिप्रहवामा रहेको एउटा प्राचीन स्तूपा उत्खनन गर्दा ढुङ्गाको ठूलो पात्रभित्र साना अस्थिपात्र, रत्न तथा अन्य सामग्री फेला पारेका थिए ।
तीमध्ये एउटा पात्रमा ब्राह्मी लिपिमा अभिलेख कुँदिएको थियो । उक्त अभिलेखलाई बुद्धका अस्थिधातु र शाक्य समुदायसँग सम्बन्धित मानिएको छ । यस खोजले बौद्ध इतिहास र पुरातत्त्वमा ठूलो चासो उत्पन्न गराएको थियो ।
पछि सन् १९७१ देखि १९७७ सम्म भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागका पुरातत्त्वविद् के.एम. श्रीवास्तवको नेतृत्वमा पिप्रहवामा थप उत्खनन गरिएको थियो ।
उक्त उत्खननमा दुईवटा थप अवशेषपात्र भेटिएका थिए, जसमा बुद्धसँग सम्बन्धित मानिएका २२ वटा अस्थिका टुक्रा फेला परेका थिए । तीमध्ये २० वटा नयाँदिल्लीको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय र दुईवटा कोलकाताको भारतीय सङ्ग्रहालयमा संरक्षण गरिएको विवरण भारतीय स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन् ।
कपिलवस्तु नेपालमा कि भारतमा ?
पिप्रहवाको ऐतिहासिक महत्त्वसँगै प्राचीन कपिलवस्तुको वास्तविक स्थानबारे लामो समयदेखि चल्दै आएको पुरातात्त्विक बहस पनि जोडिन्छ ।
नेपालको कपिलवस्तु जिल्लास्थित तिलौराकोटलाई बुद्धले आफ्नो बाल्यकाल र युवावस्थाको महत्त्वपूर्ण समय बिताएको प्राचीन शाक्य राजधानी कपिलवस्तुका रूपमा पहिचान गरिएको छ ।
तिलौराकोटमा प्राचीन नगरको पर्खाल, प्रवेशद्वार, सडक, संरचना तथा अन्य पुरातात्त्विक अवशेषहरू फेला परेका छन् । विभिन्न समयमा भएका उत्खनन तथा अनुसन्धानले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक महत्त्वलाई उजागर गरेका छन् । अर्कोतर्फ, भारतका केही विद्वानहरूले पिप्रहवा र त्यसनजिकैको गनवरिया क्षेत्रलाई प्राचीन कपिलवस्तुसँग जोडेर व्याख्या गर्दै आएका छन् ।
विशेषगरी पिप्रहवामा भेटिएको अस्थिधातुसम्बन्धी अभिलेखलाई उनीहरूले आफ्नो तर्कको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । यद्यपि, पिप्रहवामा बुद्धसँग सम्बन्धित अवशेष भेटिनु र त्यही स्थान प्राचीन कपिलवस्तुको राजधानी हुनु एउटै निष्कर्ष होइन ।
बौद्ध परम्परागत विवरणअनुसार बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उनका अस्थिधातु विभिन्न समुदायमा बाँडिएका थिए । शाक्य समुदायले प्राप्त गरेको भागलाई पनि स्तूप निर्माण गरी संरक्षण गरेको मानिन्छ ।
त्यसैले पिप्रहवाको खोजलाई बुद्धका अवशेष तथा शाक्य समुदायको इतिहाससँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक प्रमाणका रूपमा अध्ययन गरिन्छ ।
नेपालको तिलौराकोट र भारतको पिप्रहवा दुवै स्थल प्राचीन शाक्य सभ्यताको अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण छन् । तर प्राचीन कपिलवस्तुको राजधानीको ठ्याक्कै पहिचानसम्बन्धी सबै विद्वानका व्याख्या समान छैनन् ।
बुद्धका अवशेष किन महत्त्वपूर्ण छन् ?
बौद्ध परम्पराअनुसार बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उनको पार्थिव शरीरको अन्त्येष्टि गरिएको थियो । त्यसपछि प्राप्त अस्थिधातु विभिन्न समुदाय र शासकहरूबीच वितरण गरिएको वर्णन बौद्ध ग्रन्थहरूमा पाइन्छ । ती अवशेषहरू संरक्षण गर्न विभिन्न स्थानमा स्तूप निर्माण गरिएको मानिन्छ ।
बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि बुद्धका अस्थिधातु श्रद्धा, स्मरण र आध्यात्मिक प्रेरणाका प्रतीक हुन् । अस्थिधातुको दर्शनलाई बुद्धका शिक्षा, करुणा, अहिंसा र प्रज्ञाको स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ ।
बुद्धले जीवनभर अनित्य, दुःख, अनात्म, करुणा तथा मध्यम मार्गका शिक्षाहरू दिएका थिए । त्यसैले बौद्ध दर्शनमा बाहिरी पूजा र श्रद्धासँगै ती शिक्षालाई जीवनमा उतार्ने अभ्यासलाई पनि महत्त्व दिइन्छ ।
पिप्रहवाको खोज र भारत फिर्ता ल्याइएका ऐतिहासिक रत्नबारे प्रदर्शनी
बुद्धका अवशेषको सार्वजनिक दर्शनसँगै पिप्रहवाको उत्खनन, त्यहाँ फेला परेका ऐतिहासिक सामग्री तथा तिनको संरक्षणसम्बन्धी विशेष प्रदर्शनी पनि आयोजना गरिनेछ ।
‘अनअर्थिङ द सेक्रेड पिप्रहवा’ शीर्षकको प्रदर्शनी तवाङ, बोमडिला र नामसाई तीनै स्थानमा सञ्चालन हुनेछ । यसमा पिप्रहवाको पुरातात्त्विक खोज, बुद्धसँग सम्बन्धित अवशेषको इतिहास तथा सन् २०२५ मा भारत फिर्ता ल्याइएका पिप्रहवासम्बन्धी ऐतिहासिक रत्नहरूको विवरण प्रस्तुत गरिनेछ । यस प्रदर्शनीको उद्देश्य दर्शनार्थीहरूलाई धार्मिक श्रद्धासँगै पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक जानकारी प्रदान गर्नु रहेको आयोजकले जनाएको छ ।
नेपालसहित विभिन्न देशका विद्वानबीच बौद्ध धर्मबारे छलफल
अवशेष प्रदर्शनसँगै नोभेम्बर २ मा तवाङमा अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलन आयोजना गर्ने कार्यक्रम छ ।
‘हिमाली क्षेत्र र त्यसभन्दा बाहिर बुद्धधर्मको प्रसार’ विषयक सम्मेलनमा भारतसहित सात देशका बौद्ध भिक्षु, विद्वान तथा प्रतिनिधिहरू सहभागी हुने जनाइएको छ ।
सम्मेलनमा हिमाली क्षेत्रमा बुद्धधर्मको ऐतिहासिक विकास, विभिन्न बौद्ध परम्पराबीचको सम्बन्ध, सांस्कृतिक आदानप्रदान तथा बौद्ध शिक्षाको विश्वव्यापी प्रसारबारे छलफल हुनेछ । नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हुनुका साथै प्राचीन कालदेखि बौद्ध दर्शन, कला, साहित्य र साधनाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ ।
लुम्बिनी, कपिलवस्तु, रामग्राम र काठमाडौं उपत्यकाका बौद्ध सम्पदाहरूले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध इतिहास तथा अध्ययनसँग जोड्छन् ।
हिमाली क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको विकास र प्रसारबारे हुने यस्तो सम्मेलन नेपालका लागि पनि ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले सान्दर्भिक छ ।
धार्मिक उत्सवसँग जोडिएको प्रदर्शनी
अरुणाचल प्रदेशमा आयोजना गरिएको बुद्धका अवशेषको प्रदर्शनी तिब्बती बौद्ध परम्पराको महत्त्वपूर्ण पर्व ‘ल्हाबाब दुछेन’को अवसरसँग पनि जोडिएको छ । बौद्ध परम्परागत मान्यताअनुसार बुद्धले देवताहरूको लोकमा धर्मोपदेश दिएपछि पृथ्वीमा पुनः अवतरण गरेको घटनाको स्मरणमा यो पर्व मनाइन्छ । यस अवसरमा प्रार्थना, ध्यान, बुद्धवचन पाठ तथा पुण्यकर्मलाई विशेष महत्त्व दिने गरिन्छ ।
भारतको संस्कृति मन्त्रालय, अरुणाचल प्रदेश सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध महासङ्घ र नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको संयुक्त आयोजनामा सञ्चालन हुने यस कार्यक्रमलाई धार्मिक श्रद्धा, पुरातात्त्विक सम्पदा संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक आदानप्रदानसँग जोडिएको छ ।
भारत सरकारका अनुसार कार्यक्रमको उद्देश्य बुद्धका पवित्र अवशेषको संरक्षण र सार्वजनिक दर्शनका साथै करुणा, अहिंसा, शान्ति र सहअस्तित्वको सन्देश प्रवर्द्धन गर्नु हो ।
