विजयादशमीलाई हिन्दू धर्ममा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको तथा असत्यमाथि सत्यको विजय भएको पर्वका रूपमा मनाइन्छ । तर बौद्ध धर्मको एउटा महत्वपूर्ण परम्परामा यही दिनलाई ‘अशोक विजयादशमी’ र धम्मचक्र प्रवर्तनसँग जोडेर स्मरण गरिन्छ । यसको सम्बन्ध मौर्य सम्राट अशोकको बौद्ध धम्मप्रतिको आस्था र आधुनिक भारतमा डा. भीमराव अम्बेडकरले गरेको ऐतिहासिक धर्मान्तरणसँग जोडिएको छ ।
कलिंग युद्धपछि अशोकको जीवनमा आएको परिवर्तन
सम्राट अशोकको बौद्ध धर्मसँगको सम्बन्ध बुझ्न कलिंग युद्धलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ । इसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा कलिंग युद्धका कारण भएको व्यापक मानवीय क्षतिप्रति अशोकले शिलालेखमार्फत पश्चात्ताप व्यक्त गरेका थिए । त्यसपछि उनले सैन्य विजयभन्दा धम्मको माध्यमबाट जनताको मन जित्ने नीतिलाई प्राथमिकता दिए । अशोकको शिलालेखमा करुणा, अहिंसा, नैतिक आचरण र धार्मिक सहिष्णुताको सन्देश पाइन्छ । यद्यपि उनी कलिंग युद्धपछि मात्रै बौद्ध बनेका हुन् भन्ने प्रचलित कथालाई ऐतिहासिक प्रमाणले पूर्ण रूपमा पुष्टि गर्दैन ।
अम्बेडकरको धर्मान्तरण र अशोक विजयादशमी
विजयादशमीको बौद्ध महत्वलाई आधुनिक समयमा थप चर्चित बनाउने घटना सन् १९५६ अक्टोबर १४ मा भारतको नागपुरमा भएको थियो । त्यस दिन डा. भीमराव अम्बेडकरले आफ्ना हजारौँ अनुयायीसहित बौद्ध धर्म ग्रहण गरेका थिए । उनले जातीय विभेद र छुवाछुतविरुद्ध समानता, स्वतन्त्रता र मानवीय गरिमाको सन्देश फैलाउन बौद्ध धम्मलाई रोजेका थिए । यही ऐतिहासिक घटनाको सम्झनामा नागपुरको दीक्षाभूमिमा हरेक वर्ष धम्मचक्र प्रवर्तन दिवस मनाइन्छ । यस दिनलाई अशोक विजयादशमीका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ ।
यसरी बौद्ध परम्परामा विजयादशमीको सन्देशलाई हिंसामाथि करुणा, घृणामाथि मैत्री र विभेदमाथि समानताको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । सम्राट अशोकको धम्मनीति र अम्बेडकरको सामाजिक परिवर्तनको अभियानले यस पर्वलाई विशेष ऐतिहासिक तथा सामाजिक अर्थ दिएका छन् ।
बौद्ध दृष्टिकोणमा विजयको वास्तविक अर्थ अरूमाथि शासन गर्नु होइन । आफ्नै मनका लोभ, द्वेष र अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो ।
