Author: rinpoche

वज्रयान बौद्ध धर्म बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा हो, जसलाई तान्त्रिक बौद्ध धर्म, मन्त्रयान वा गुह्ययान पनि भनिन्छ । यसको विकास करिब सातौँदेखि नवौँ शताब्दीको बीचमा भारतमा भएको मानिन्छ । पछि यो तिब्बत, नेपाल, भुटान, मंगोलिया लगायतका देशहरूमा फैलियो । आज पनि तिब्बती बौद्ध परम्परामा वज्रयानको विशेष महत्व रहेको छ । नेपालको काठमाडौँ उपत्यका पनि वज्रयान बौद्ध अभ्यासको मुख्य गढ हो । यहाँ सदियौँदेखि वज्रयान बौद्ध अभ्यास हुँदै आएको छ । ‘वज्रयान’ शब्दमा ‘वज्र’ को अर्थ अटल, शक्तिशाली र अविनाशी तथा ‘यान’ को अर्थ मार्ग वा साधना हो । त्यसैले…

Read More

सम्राट अशोक प्राचीन भारतका शक्तिशाली शासक तथा मौर्य साम्राज्यका तेस्रो सम्राट थिए । उनी ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा शासनमा आएका थिए । प्रारम्भिक जीवनमा अशोक एक महत्वाकांक्षी र युद्धप्रिय शासकका रूपमा परिचित थिए । तर ईसापूर्व २६१ तिर भएको कलिङ युद्धले उनको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो । युद्धमा हजारौं मानिसको मृत्यु र विस्थापन भएको दृश्यले उनलाई गहिरो पश्चात्ताप गरायो। त्यसपछि उनले हिंसाको मार्ग त्यागेर बौद्ध धर्म अंगाले । बौद्ध धर्म ग्रहण गरेपछि अशोकले शान्ति, अहिंसा, सहिष्णुता र नैतिक जीवनका सिद्धान्तलाई राज्य सञ्चालनको आधार बनाए । उनले बौद्ध धर्मको प्रचार–प्रसारलाई विशेष प्राथमिकता…

Read More

काठमाडौं । बौद्ध परम्पराकी प्रसिद्ध महासिद्धा भिक्षुणी लक्ष्मीकराको जीवन, साधना र आध्यात्मिक उपलब्धिमाथि आधारित पुस्तक ‘भिक्षुणी लक्ष्मीकराको जीवनी’ बुधवार काठमाडौंको थापागाउँस्थित मण्डला थियटरमा एक विशेष समारोहबीच लोकार्पण गरिएको छ । लोकार्पण कार्यक्रमको प्रमुख अतिथि क्याब्जे शेरकोङ रिन्पोचे रहनुभएको थियो । समारोहमा नयाँपाटी डिकुङ काग्यु गुम्बाका प्रधान गुरु परम आदरणीय सोनाम योगी रिन्पोचे, चर्चित कलाकार दयाहाङ राई, वरिष्ठ अनुवादक टिका शेर्पा, रेपा अनुवाद समितिका अनुवादक तेन्जी शेर्पा (रत्न मङ्गल) लगायत विभिन्न बौद्ध परम्पराका धर्मगुरु, विद्वान्, अनुवादक तथा धर्मानुरागीहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो । कार्यक्रममा वक्ताहरूले भिक्षुणी लक्ष्मीकराको जीवन धार्मिक इतिहासको विषय…

Read More

थेरवाद बौद्ध धर्म बौद्ध धर्मका सबैभन्दा प्राचीन र महत्वपूर्ण परम्पराहरूमध्ये एक हो । “थेरवाद” शब्दको अर्थ “स्थविरहरूको मार्ग” वा “ज्येष्ठ भिक्षुहरूको शिक्षा” भन्ने हुन्छ । यस परम्पराले गौतम बुद्धद्वारा प्रतिपादित मूल शिक्षाहरूलाई जोगाएर राख्ने प्रयास गरेको मानिन्छ । थेरवाद परम्परा विशेष गरी नेपालसहित श्रीलंका, थाइल्याण्ड, म्यानमार, कम्बोडिया र लाओसमा व्यापकरुपमा प्रचलनमा रहेको छ । थेरवाद बौद्ध धर्मको मुख्य आधार पालि भाषामा लेखिएको त्रिपिटक हो । त्रिपिटकलाई बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो धर्मग्रन्थ मानिन्छ । त्रिपिटक तीन भागमा विभाजित छ-विनय पिटक, सुत्त पिटक र अभिधम्म पिटक। यी ग्रन्थहरूमा बुद्धका उपदेश, भिक्षुहरूको आचारसंहिता…

Read More

अमोघसिद्धि बुद्ध पाँच ध्यानि बुद्धहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण बुद्ध हुन् । बौद्ध धर्म, विशेषगरी वज्रयान परम्परामा उहाँलाई कर्म, सफलता र सिद्धिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । “अमोघसिद्धि” शब्दको अर्थ “अविफल सिद्धि” वा “निश्चित रूपमा सफल हुने उपलब्धि” हो । यसले सबै शुभ कर्महरूलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्ने शक्ति जनाउँछ । हरियो रंग अमोघसिद्धि बुद्धको रंग हो । यसले ऊर्जा, विकास, शान्ति र सक्रिय करुणाको प्रतिनिधित्व गर्दछ । उहाँको दिशा उत्तर हो र उहाँको प्रमुख मुद्रा अभय मुद्रा हो । जसमा दाहिने हात छातीको उचाइमा उठाइएको हुन्छ । यो मुद्राले निर्भयता, सुरक्षा र…

Read More

अभिताभ बुद्ध महायान बौद्ध धर्मका अत्यन्त महत्वपूर्ण बुद्धमध्ये एक हुनुहुन्छ । अमिता” शब्दको अर्थ अनन्त प्रका” हो । उहाँलाई असीम करुणा, ज्ञान र प्रकाशका प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । विशेष गरी पूर्वी एशियाका देशहरू जस्तै चीन, जापान, साउथ कोरिया र भियतनाममा अमिताभ बुद्धप्रतिको श्रद्धा व्यापक रूपमा पाइन्छ । बौद्ध ग्रन्थअनुसार अमिताभ बुद्ध पहिले धर्मकार नामका एक बोधिसत्त्व हुनुहुन्थ्यो । उहाँले सबै प्राणीलाई दुःखबाट मुक्त गराई सुखमय लोकमा जन्म दिने महान प्रतिज्ञा गर्नुभयो । दीर्घकालीन साधना र पुण्य सञ्चयपछि उहाँ बुद्धत्व प्राप्त गरी सुखावती नामक पवित्र लोकका अधिपति बन्नुभयो । सुखावतीलाई…

Read More

रत्नसम्भव बुद्ध महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्परामा वर्णित पाँच ध्यानी बुद्धमध्ये एक महत्वपूर्ण बुद्ध मानिन्छ । रत्नसम्भव शब्दको अर्थ “रत्नबाट उत्पन्न भएको वा रत्नको स्रोत भन्ने हुन्छ । उहाँ समता, उदारता र करुणाको प्रतीकका रूपमा पूजनीय हुनुहुन्छ । बौद्ध दर्शनअनुसार रत्नसम्भवले मानिसमा रहेको घमण्ड, अहंकार र सामाजिक विभेदको भावनालाई रूपान्तरण गरी समताको ज्ञान प्रदान गर्नुहुन्छ । रत्नसम्भव बुद्धको प्रतीकात्मक रंग पहेंलो वा सुनौलो मानिन्छ । यसले समृद्धि, ज्ञान र पृथ्वी तत्त्वलाई जनाउँछ । उहाँको दिशा दक्षिण हो र उहाँको सम्बन्ध पृथ्वी तत्त्वसँग जोडिएको छ । मूर्तिकलामा र चित्रकलामा उहाँलाई प्रायः…

Read More

बौद्ध धर्म धार्मिक आस्था मात्र नभई मानव जीवनलाई अनुशासित, शान्त र सकारात्मक बनाउने अभ्यासका रूपमा पनि चिनिन्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा ध्यान, करुणा र नैतिक जीवनशैलीमा आधारित बौद्ध अभ्यासप्रति विभिन्न उमेर समूहका मानिसहरूको आकर्षण बढ्दै गएको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार बौद्ध धर्मको नियमित अभ्यासले मानसिक तनाव कम गर्न, आत्मसंयम बढाउन तथा जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्न मद्दत पु¥याउँछ । विशेष गरी ध्यान (मेडिटेशन) ले मनलाई एकाग्र बनाउने, चिन्ता र तनाव घटाउने तथा भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्ने काम गर्छ । बौद्ध धर्मले अहिंसा, करुणा, मैत्री र सहिष्णुताको शिक्षा दिन्छ । यी अभ्यासले…

Read More

बौद्ध धर्ममा पञ्चबुद्धमध्ये एक मानिने अक्षोभ्य बुद्धलाई अचल मन, गहिरो ज्ञान र शान्त चेतनाको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । संस्कृत शब्द “अक्षोभ्य” को अर्थ “जसलाई विचलित गर्न सकिँदैन” भन्ने हुन्छ । बौद्ध परम्पराअनुसार उहाँले क्रोध, द्वेष र अशान्तिलाई ज्ञान र करुणामा रूपान्तरण गर्ने शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ । धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार अक्षोभ्य बुद्धलाई पूर्व दिशाका अधिष्ठाता बुद्ध मानिन्छ । उहाँको वर्ण प्रायः नीलो रंगमा चित्रण गरिन्छ । जसले आकाशजस्तै विशालता र निर्मल चेतनालाई जनाउँछ । मूर्ति तथा थाङ्का चित्रहरूमा उहाँलाई भूमिस्पर्श मुद्रा (हातले पृथ्वी छोएको आसन) मा देखाइन्छ । यो…

Read More

वैरोचन बुद्ध (महावैरोचन) महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्पराका अत्यन्त महत्वपूर्ण बुद्ध मानिन्छन् । उहाँलाई पञ्च बुद्धमध्ये केन्द्रमा रहने बुद्धका रूपमा चित्रण गरिन्छ र सम्पूर्ण ज्ञान तथा सत्यको प्रतीक मानिन्छ । संस्कृत शब्द “वैरोचन” को अर्थ “प्रकाश फैलाउने” वा “उज्यालो पार्ने” हुन्छ । बौद्ध दर्शनमा वैरोचन बुद्धलाई ब्रह्माण्डव्यापी ज्ञानको स्रोत तथा धर्मको मूल स्वरूपका रूपमा सम्मान गरिन्छ । नेपाल, चीन, जापान तथा अन्य महायानी देशहरूमा वैरोचन बुद्धको विशेष पूजा गरिन्छ । विशेष गरी वज्रयान परम्परामा उहाँलाई पञ्च ध्यानी बुद्धहरूको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ । मण्डलामा वैरोचन बुद्ध मध्यभागमा विराजमान हुन्छन् भने अन्य चार…

Read More